Mekanik Titreşimler #25 | Modal Analiz: Açılım Teoremi, Serbest ve Zorlamalı Cevap

Çok Serbestlik Dereceli Sistemler

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Önceki derste üç arabanın modlarını ve doğal frekanslarını bulduk; şimdi hareketin kendisini hesaplıyoruz. Birinci arabadaki sarsıcı yavaş dönerken üç araba aynı yöne gider, hızlanınca birinci araba ötekilere ters gider, ikinci doğal frekansa yaklaşınca salınım büyür. Sınavda iki soru gelir: birinci araba 10 mm çekilip bırakılıyor, arabalar nasıl hareket eder? Birinci arabaya 120 N genlikli harmonik kuvvet etkiyor, frekansı 54.8 rad/s; arabaların genlikleri ne olur? Hepsini adım adım, her işlemi tek tek göstererek hesaplıyoruz. Bu derste: - Tek fikir: modlara ayır, her modu tek serbestlik gibi çöz, geri topla. Açılım teoremi: her vektör modların birleşimidir, {x} = Σ c_i{X⁽ⁱ⁾}; diklikten c_j = {X⁽ʲ⁾}ᵀ[m]{x} ÷ M_jj (normalleşmiş modda M_jj = 1). - Serbest cevap: modal koordinatlarda q̈_i + ω_i² q_i = 0; her mod kendi doğal frekansıyla salınır, q_i(t) = q_i(0) cos ω_i t + q̇_i(0) ÷ ω_i × sin ω_i t. Sıfır frekanslı modda q = a + bt. - Soru 1 (önceki dersin zinciri; modlar {1; 2; 1}, {1; 0; −1}, {1; −0.5; 1}; M_ii = 20, 4, 5; ω = 31.6, 70.7, 77.5 rad/s): {x(0)} = {10; 0; 0} mm, {ẋ(0)} = {0}. - Soru 1 katsayılar: [m]{x(0)}: 2 × 10 = 20 → {20; 0; 0}; her modla 1 × 20 = 20; q1(0) = 20 ÷ 20 = 1, q2(0) = 20 ÷ 4 = 5, q3(0) = 20 ÷ 5 = 4 mm. Sağlama: 1 + 5 + 4 = 10 ✓; 2 + 0 − 2 = 0 ✓; 1 − 5 + 4 = 0 ✓. - Soru 1 cevap: x1 = 1 cos 31.6t + 5 cos 70.7t + 4 cos 77.5t; x2 = 2 cos 31.6t − 2 cos 77.5t (orta bileşen 0: ikinci mod yok); x3 = 1 cos 31.6t − 5 cos 70.7t + 4 cos 77.5t (mm). t = 0'da {10; 0; 0} ✓; üç mod da uyarılır. - Varyant: {x(0)} = {10; 0; −10} → [m]{x(0)} = {20; 0; −20}; birinci ve üçüncü modda 20 − 20 = 0, ikinci modda 40 ÷ 4 = 10 mm → x(t) = 10{1; 0; −1} cos 70.7t. - Modal analiz: [X]ᵀ ile [k] köşegenleşir (1000, 5000, 6000 = ω_i²), {Q} = [X]ᵀ{F}, q̈_i + ω_i² q_i = Q_i. Harmonik kuvvette genlik {X⁽ⁱ⁾}ᵀ{F0} ÷ [M_ii(ω_i² − ω²)]; eksi işaret ters faz demektir. - Soru 2: F1 = 120 cos ωt N, ω = 54.8 rad/s (ω² = 3000). Modal kuvvet 1 × 120 + 2 × 0 + 1 × 0 = 120 N (üç modda da). Payda: 1000 − 3000 = −2000, 5000 − 3000 = 2000, 6000 − 3000 = 3000; M_ii ile: 20 × (−2000) = −40000, 4 × 2000 = 8000, 5 × 3000 = 15000 N/m. - Soru 2 modal genlikler: q1 = 120 ÷ (−40000) = −0.003 m = −3 mm (ters faz); q2 = 120 ÷ 8000 = 0.015 m = 15 mm (en büyük pay); q3 = 120 ÷ 15000 = 0.008 m = 8 mm. - Soru 2 arabalar: x1 = −3 + 15 + 8 = 20; x2: −3 × 2 = −6, 15 × 0 = 0, 8 × (−0.5) = −4 → −10; x3 = −3 − 15 + 8 = −10 → {x(t)} = {20; −10; −10} cos ωt mm. Bütün modlar kuvvetin frekansıyla salınır. - Doğrudan sağlama: 3000 × 2 = 6000 N/m = 6 N/mm, 3000 × 4 = 12000 N/m = 12 N/mm; [k] − ω²[m] = [4 −4 0; −4 −4 −4; 0 −4 4] N/mm; 80 + 40 = 120 ✓, −80 + 40 + 40 = 0 ✓, 40 − 40 = 0 ✓. - Genlik–frekans: ω = 0'da 6 + 6 + 4 = 16 mm (statik), çalışma noktasında 20 mm. ω = 70 rad/s olsaydı ω² = 4900; 5000 − 4900 = 100; 4 × 100 = 400; 120 ÷ 400 = 0.3 m = 300 mm (300 ÷ 15 = 20 kat). - Orantılı sönüm: [c] = α[m] + β[k] → α + βω_i² = 2ζ_iω_i. α = 0, β = 0.002 s → ζ_i = ω_i ÷ 1000: 0.0316, 0.0707, 0.0775. ω = ω2'de: 2 × 0.0707 × 5000 = 707; 4 × 707 = 2828; 120 ÷ 2828 = 0.0424 m = 42.4 mm (sönümsüzde sonsuz). - Üç tuzak: kütle matrisini unutmak (10 ÷ 6 = 1.67 değil, 20 ÷ 20 = 1); payda işaretini atmak (3 + 15 + 8 = 26 değil, −3 + 15 + 8 = 20); modal genliği arabanın genliği sanmak (x2 = 15 değil; ikinci modun orta bileşeni 0 → x2 = −10 mm). - Sana bir soru: kuvvet ikinci arabaya uygulansaydı hangi mod hiç uyarılmazdı? İkinci mod; çünkü {X⁽²⁾} = {1; 0; −1}'in orta bileşeni sıfır. Bölümler: 0:00 Sınav sorusu 0:46 Bugünün kapsamı: dört adım 1:07 Açılım teoremi: modlara izdüşüm 1:55 Serbest cevap ve modal koordinatlar 2:47 Soru 1: birinci araba çekilip bırakılıyor 3:34 Adım 1–3: katılım katsayıları ve sağlama 4:44 Adım 4: x(t) ve modların toplanması 5:56 Varyant: yalnız ikinci mod 6:42 Modal analiz: denklemleri ayırmak 7:37 Harmonik kuvvet: büyütme ve faz 8:16 Soru 2: birinci arabaya harmonik kuvvet 8:51 Adım 1–2: modal kuvvet ve payda 9:44 Adım 3: modal genlikler ve işaret 10:28 Adım 4: arabaların genlikleri ve fazı 11:14 Sağlama: doğrudan denklemle 11:56 Genlik–frekans eğrisi ve rezonans 12:42 Orantılı sönüm ve modal sönüm oranı 13:12 Sönümle rezonans genliği 13:56 Üç klasik tuzak 14:35 Ne yaptık? 15:01 Akılda kalacak kural ve sıradaki ders Sıradaki derste: Holzer yöntemi — burulma ve yay–kütle zincirlerinde doğal frekanslar. Kaynak kitap: S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 5. baskı — Bölüm 6 (§6.11–6.15) (konu sırası ve kavramlar). Örnekler özgündür. Makine mühendisliği öğrencileri için Mekanik Titreşimler serisinin yirmi beşinci dersi.