Yöneylem Araştırması #15 | Kutu Üretime Değer mi? Ters Matrisle Tablo ve Dual Kısıtlar

Dualite Teorisi ve Sonuçları

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Plastik atölyesinin yalnız başlangıç modeli ve ters matrisi verilmiş; optimal tabloyu kurun, sonra atölyeye yeni bir ürün, kutu eklensin: üretime değer mi? Çoğu kişi simpleksi ya da modeli baştan çözmeye kalkar; oysa her sütun ters matris çarpı başlangıç sütunudur ve karar tek bir dual kısıtla verilir. Yöneylem Araştırması serisinin bu dersinde ters matrisle tablo hesabını ve dual kısıtların ekonomik yorumunu bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak öğreniyoruz. Bu derste: - Sezgi (ters matris tablonun hafızası): simpleks başlangıç tablosuna ne yaptıysa kayıt ters matriste birikir; bu yüzden herhangi bir başlangıç sütununu ters matrisle çarpınca o sütunun tablodaki hâli çıkar. Z satırı ise bir teraziyle okunur: bir kefede ürünün tükettiği dakikaların gölge fiyatlarla değeri (kaynak değeri), öbüründe katkısı. - İki kural: tablodaki sütun = ters matris × başlangıç sütunu; Çözüm sütunu = ters matris × kapasite sütunu. Z satırı katsayısı = dual kısıtın sol tarafı − sağ tarafı = Σ a_ij × y_i − c_j; z hücresi = Σ b_i × y_i. En büyüklemede temel dışı ürün ancak kaynak değeri katkıdan küçükse üretime girer. - Örnek 1 (sınav sorusu, a–e): kova x1, kasa x2, sepet x3; en büyük z = 5 x1 + 7 x2 + 8 x3; kalıplama 3 x1 + 2 x2 + 2 x3 ≤ 600, montaj x1 + 2 x3 ≤ 580, paketleme 3 x1 + x2 + 2 x3 ≤ 520; temel sırası kasa, sepet, s2; ters matris [1 0 −1; −1 ÷ 2 0 1; 1 1 −2]; gölge fiyatlar y = (3, 0, 1) lira/dakika. (a) Kova sütunu = ters matris × (3, 1, 3): kasa 1 × 3 + 0 × 1 + (−1) × 3 = 0; sepet (−1 ÷ 2) × 3 + 0 × 1 + 1 × 3 = 3 ÷ 2; s2 1 × 3 + 1 × 1 + (−2) × 3 = −2; sütun (0, 3 ÷ 2, −2). (b) Çözüm = ters matris × (600, 580, 520): kasa 600 + 0 − 520 = 80; sepet −300 + 0 + 520 = 220; s2 600 + 580 − 1040 = 140; hepsi ≥ 0, temel uygun. (c) Z satırı: kova 3 × 3 + 1 × 0 + 3 × 1 = 12, 12 − 5 = 7; kasa 2 × 3 + 0 × 0 + 1 × 1 = 7, 7 − 7 = 0; sepet 2 × 3 + 2 × 0 + 2 × 1 = 8, 8 − 8 = 0; s1 3, s2 0, s3 1; z = 600 × 3 + 580 × 0 + 520 × 1 = 1800 + 0 + 520 = 2320. (d) Kovanın kaynak değeri 12 lira/adet, katkısı 5; indirgenmiş maliyet 7 ≥ 0, her kova z'yi 7 lira düşürür. Kalıplama süresi 3 dakikadan 1 dakikaya inse kaynak değeri 1 × 3 + 0 × 0 + 3 × 1 = 6 olur; 6 ≥ 5 olduğundan kova yine girmez. (e) Kutu: kalıplamada 3, montajda 1, paketlemede 2 dakika; katkısı 10 lira. Yeni dual kısıt 3 y1 + y2 + 2 y3 ≥ 10; kaynak değeri 3 × 3 + 1 × 0 + 2 × 1 = 9 + 0 + 2 = 11 ≥ 10; indirgenmiş maliyet 11 − 10 = 1 ≥ 0, kutu üretime değmez, plan optimal kalır; katkısı 11 lirayı geçerse girer (tam 11'de z artmaz). - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): aynı atölyeye iki aday, gölge fiyatlar (3, 0, 1). Tabure: kalıplamada 4, montajda 2, paketlemede 1 dakika, katkı 14 lira. Tepsi: kalıplamada 1, montajda 0, paketlemede 3 dakika, katkı 4 lira. (a) Tabure: 4 × 3 + 2 × 0 + 1 × 1 = 12 + 0 + 1 = 13; 13 − 14 = −1, negatif, tabure girer ve z artar (montaj dakikasının gölge fiyatı sıfır, kaynak değerine bir şey eklemez). (b) Tepsi: 1 × 3 + 0 × 0 + 3 × 1 = 3 + 0 + 3 = 6; 6 − 4 = 2 ≥ 0, tepsi girmez; katkısı 6 lirayı geçmeli, tam 6'da z artmaz. - Tuzaklar: başlangıç sütununu ters matrisin sütunlarıyla çarpmak (kovada ilk eleman 11 ÷ 2 çıkar, doğrusu 0); indirgenmiş maliyetin pozitif işaretini kâr sanmak (kutudaki +1 kâr değil, en büyüklemede yalnız negatif olan ürün girer); eşiği "en az 11" diye söylemek (katkı 11'i geçmeli). - Kural: ters matris tablonun hafızasıdır; her sütun = ters matris × başlangıç sütunu; z satırı = kaynak değeri − katkı; katkısı kaynak değerini geçen ürün üretime girer. Bölümler: 0:00 Önceki ders, bugünün konusu ve sınav sorusu: kutu üretime değer mi? 1:01 İki kural: sütun = ters matris × başlangıç sütunu, z satırı = dual kısıt sol − sağ 1:58 Terazi: kaynak değeri, katkı ve indirgenmiş maliyet 2:51 Örnek 1: plastik atölyesi, ters matris ve beş adımlı prosedür 3:51 (a) Kova sütununu ters matrisle hesaplamak 4:47 (b) Çözüm sütunu: 80, 220, 140 5:51 (c) Z satırını dual kısıtlarla kurmak, z = 2320 7:11 (d) Kovanın indirgenmiş maliyetini yorumlamak: 12 − 5 = 7 8:05 (e) Yeni ürün kutu: kaynak değeri 11, katkı 10 8:58 Sağlama: önceki tabloyla hücre hücre, birim sütun, z ikinci yoldan 10:17 Örnek 2: iki aday, şimdi siz deneyin 10:45 Örnek 2 çözümü: tabure girer, tepsi girmez, eşik 6 lira 11:41 Üç sık hata 12:20 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 13:02 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: dual simpleks ve genelleştirilmiş simpleks. Kaynak kitap: Hamdy A. Taha, Operations Research: An Introduction, 10. baskı (Pearson, 2017), Bölüm 4 (§4.2.4 ve §4.3.2, ters matrisle tablo hesabı ve dual kısıtların yorumu). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Yöneylem Araştırması serisinin on beşinci dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (doğrusal programlama modeli, simpleks tablosu, dualite, ters matris ve optimal dual çözüm).