Yöneylem Araştırması #13 | Kova Ne Zaman Üretime Girer? Amaç Katsayısı ve İndirgenmiş Maliyet
Duyarlılık Analizine Grafiksel Bir YaklaşımEğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK
Plastik atölyesi kova üretmiyor ve kovanın katkısı 5 lira; öbür katkılar sabitken katkı kaç lira artarsa kova üretime girer? Çoğu kişi en yüksek katkıyı, sepetin 8 lirasını geçmenin yeteceğini sanır; oysa ölçüt kovanın tükettiği kaynağın gölge fiyatlarla maliyetidir ve eşik 12 liradır. Yöneylem Araştırması serisinin bu dersinde amaç katsayısı duyarlılığını, indirgenmiş maliyeti ve optimallik aralığını bir sınav sorusuyla, adım adım öğreniyoruz. Bu derste: - Sezgi (yalnız z satırı oynar): kısıt satırlarında katkı yoktur; katkı değişince optimal tabloda yalnız z satırı değişir. Başlangıçta kasa sütununda fazladan −d2 belirir; temel sütunun z katsayısı sıfır olmak zorunda olduğu için kasa satırının d2 katı z satırına eklenir. - Kural: tablonun üstüne katkı farklarını (üst satır), soluna temel değişkenlerin farklarını (sol sütun) yaz; yeni katsayı = Σ (sütun × sol sütun) − üstteki fark. Temel dışı katsayıların hepsi sıfır ya da pozitif kaldıkça plan optimaldir: optimallik aralığı. İndirgenmiş maliyet = Σ (tüketim × gölge fiyat) − birim katkı. - Örnek 1 (sınav sorusu, a–e): kova x1, kasa x2, sepet x3 (adet/gün); en büyük z = 5 x1 + 7 x2 + 8 x3 (lira/gün); kalıplama 3 x1 + 2 x2 + 2 x3 ≤ 600, montaj x1 + 2 x3 ≤ 580, paketleme 3 x1 + x2 + 2 x3 ≤ 520 (dakika/gün). Optimal tablo: kasa 80, sepet 220, s2 = 140, z = 2320; z satırı 7 0 0 | 3 0 1. (a) Sol sütun 1, d2, d3, 0; kova = 7 + 3 ÷ 2 × d3 − d1; s1 = 3 + d2 − d3 ÷ 2; s3 = 1 − d2 + d3; kasa sütunu d2 × 1 − d2 = 0; z = 2320 + 80 × d2 + 220 × d3. (b) d1 = d3 = 0: 3 + d2 ≥ 0 → d2 ≥ −3; 1 − d2 ≥ 0 → d2 ≤ 1 (eksi işaretli terim üst sınır verir); −3 ≤ d2 ≤ 1, yani 7 − 3 = 4 ile 7 + 1 = 8 lira; kasa 1 lira artarsa z 80 × 1 = 80 artar, 2320 + 80 = 2400. (c) d1 = d2 = 0: 7 + 3 ÷ 2 × d3 ≥ 0 → d3 ≥ −14 ÷ 3; 3 − d3 ÷ 2 ≥ 0 → d3 ≤ 6; 1 + d3 ≥ 0 → d3 ≥ −1; iki alt sınırdan büyüğü bağlar: −1 ≤ d3 ≤ 6, yani 8 − 1 = 7 ile 8 + 6 = 14 lira. (d) Kaynak maliyeti 3 × 3 + 1 × 0 + 3 × 1 = 9 + 0 + 3 = 12; 12 − 5 = 7 = z satırındaki kova katsayısı; 7 − d1 ≥ 0 → d1 ≤ 7, alt sınır yok; 5 + 7 = 12: katkı 12 lirayı geçerse kova üretime girer, o zamana kadar z 2320'de kalır. (e) Katkılar (13, 7, 10): d1 = 8, d2 = 0, d3 = 2; kova 7 + 3 − 8 = 2, s1 = 3 + 0 − 1 = 2, s3 = 1 − 0 + 2 = 3, hepsi ≥ 0, plan aynı, z = 2320 + 220 × 2 = 2760 (kova 13 tek başına aralık dışı olduğu hâlde). Katkılar (5, 5, 12): d2 = −2, d3 = 4, ikisi de kendi aralığında; ama s1 = 3 − 2 − 2 = −1, negatif, plan optimal değil. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): en büyük z = 50 x + 40 y; makine 2 x + y ≤ 40, işçilik x + 2 y ≤ 50 (saat/gün); optimal x = 10, y = 20, z = 1300; s1 sütunu (2 ÷ 3, −1 ÷ 3), s2 sütunu (−1 ÷ 3, 2 ÷ 3), z satırı 20 ve 10. Yeni katsayılar s1 = 20 + 2 ÷ 3 × d_x − 1 ÷ 3 × d_y ve s2 = 10 − 1 ÷ 3 × d_x + 2 ÷ 3 × d_y. (a) d_y = 0: 2 ÷ 3 × d_x ≥ −20 → −20 × 3 = −60, −60 ÷ 2 = −30; 10 − d_x ÷ 3 ≥ 0 → d_x ≤ 30; iksin katkısı 50 − 30 = 20 ile 50 + 30 = 80 lira. (b) d_x = 0: d_y ≤ 60 ve d_y ≥ −15; yenin katkısı 40 − 15 = 25 ile 40 + 60 = 100 lira (önceki derslerde grafikle bulunan aralıklarla aynı). - Tuzaklar: üretilmeyen ürünün en yüksek katkılı ürünü geçince girdiğini sanmak (ölçüt kaynağın 12 lirası, sepetin 8 lirası değil); tek tek aralıkların birlikte değişimde de yeteceğini sanmak (kasa 5 ve sepet 12 ayrı ayrı aralıkta ama birlikte s1 = −1). - Kural: katkı değişimi yalnız z satırını oynatır; temel dışı katsayılar sıfır ya da pozitif kaldıkça plan optimal kalır. Bölümler: 0:00 Önceki ders, bugünün konusu ve sınav sorusu: kova katkısı kaç lira artarsa girer? 0:53 Yalnız z satırı oynar: temel satırların d katı eklenir 1:45 Üst satır, sol sütun, indirgenmiş maliyet ve optimallik koşulu 2:35 Örnek 1: plastik atölyesi, optimal tablo ve dört adımlı prosedür 3:55 (a) Yeni z satırı ve z, d1 d2 d3 ile 5:16 (b) Kasanın optimallik aralığı: 4–8 lira 6:10 (c) Sepetin optimallik aralığı: 7–14 lira 7:15 (d) Kovanın indirgenmiş maliyeti 7 ve eşik 12 lira 8:24 (e) Birlikte değişim: (13, 7, 10) ve (5, 5, 12) 9:47 Sağlama: z üç yoldan, yeni gölge fiyatlar, 15 − 13 = 2 10:42 Örnek 2: önceki derslerin modeli, şimdi siz deneyin 11:29 Örnek 2 çözümü: iks 20–80, ye 25–100 lira 13:01 Üç sık hata 13:41 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 14:28 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: primal–dual ilişkileri: tablo düzeni ve optimal dual çözüm. Kaynak kitap: Hamdy A. Taha, Operations Research: An Introduction, 10. baskı (Pearson, 2017), Bölüm 3 (§3.6.3, cebirsel duyarlılık analizi: amaç katsayısındaki değişimler, indirgenmiş maliyet ve optimallik aralığı). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Yöneylem Araştırması serisinin on üçüncü dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (doğrusal programlama modeli, simpleks tablosu, dualite, grafik duyarlılık analizi ve sağ taraf duyarlılığı).