Mekanik Titreşimler #23 | Enerji İfadeleri ve Lagrange Denklemleriyle Hareket Denklemi
Çok Serbestlik Dereceli SistemlerEğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK
Önceki derste kütle matrisinin köşegen dışında soru işareti bırakmıştık; kütleler birbirine bağlıysa o terimler ne olur? Sınavda soru şöyle gelir: duvara 100 N/m'lik yayla bağlı 3 kg'lık bir araba, arabadan 0.5 m boyunda hafif bir çubukla asılı 2 kg'lık kütle; kütleye yatay F kuvveti etkiyor. Lagrange denklemleriyle hareket denklemlerini matris biçiminde yazın. Hepsini adım adım, her işlemi tek tek göstererek hesaplıyoruz. Bu derste: - Tek fikir: kinetik enerji T = ½ {ẋ}ᵀ[m]{ẋ}, potansiyel enerji V = ½ {x}ᵀ[k]{x}; ikisi de kuadratik formdur. T hiç eksi olamaz, bu yüzden [m] pozitif tanımlıdır; kararlı sistemde V de artıdır, yarı belirli sistemde rijit dönmede V sıfır kalır. - Genelleştirilmiş koordinat: araba ve sarkaçta 2 × 2 = 4 konum sayısı, 2 kısıt (ray ve sabit çubuk boyu) → 4 − 2 = 2 bağımsız koordinat: x ve θ. Genelleştirilmiş kuvvet Q_i = δW / δq_i; koordinat uzunluksa birimi N, açıysa N·m (moment). - Lagrange denklemi dört terim: d/dt(∂T/∂q̇_i) − ∂T/∂q_i + ∂V/∂q_i = Q_i. Çubuk kuvveti gibi iç kuvvetler iş yapmaz, hiç yazılmaz. Matris biçimi: [m]{ẍ} + [k]{x} = {F}. - Soru 1 (önceki dersin zinciri: 2, 4, 2 kg; yaylar 20, 10, 10, 20 N/mm), enerjiler: T katsayıları ½ × 2 = 1, ½ × 4 = 2 ve 1; V'de uç yay ½ × 20 = 10, orta yay ½ × 10 = 5 → 5x1² − 10x1x2 + 5x2². Kare katsayıları 10 + 5 = 15 ve 5 + 5 = 10, çapraz terimler −10. - Soru 1 sağlama: üç araba 1 mm kayınca V = 10 + 0 + 0 + 10 = 20; formülle 15 + 10 + 15 − 10 − 10 = 20. - Soru 1 matris: Lagrange her koordinatta bir satır verir (2ẍ1, 30x1 − 10x2; 4ẍ2, −10x1 + 20x2 − 10x3; 2ẍ3, −10x2 + 30x3). [k] = [30 −10 0; −10 20 −10; 0 −10 30] N/mm, etki katsayılarıyla bulunanın aynısı; köşegen, kare katsayısının iki katı. Metreyle 30 N/mm = 30000 N/m (1000 ×); [m] köşegen 2, 4, 2 kg. - Soru 2 (açılıştaki sınav sorusu), hız: kütle x + 0.5 sinθ ve −0.5 cosθ'da; hızın karesinde çapraz terim 2 × 0.5 = 1, açısal kısım 0.5² = 0.25. T = 2.5ẋ² + ẋθ̇ cosθ + 0.25θ̇² (1.5 + 1 = 2.5). Deneme ẋ = 1, θ̇ = −2: 2.5 − 2 + 1 = 1.5 J, yine artı; o an kütle duruyor. - Soru 2 potansiyel: yay ½ × 100 = 50 çarpı x²; sarkaç 2 × 9.81 × 0.5 = 9.81 çarpı (1 − cosθ) ≈ 9.81 θ²/2. θ = 0.6 rad'da bile 0.175 ile 0.18, fark yaklaşık %3. cosθ ≈ 1 almak katılığı sıfırlar. - Soru 2 denklemler: 5ẍ + θ̈ + 100x = Q_x; ẍ + 0.5θ̈ + 9.81θ = Q_θ (∂T/∂θ terimi −ẋθ̇ sinθ, zaman türevindeki eşiyle götürülür). Q_x = F, Q_θ = 0.5F (N·m). [m] = [5 1; 1 0.5], [k] = [100 0; 0 9.81], kuvvet {F; 0.5F}; bağlaşım kütle matrisinde. det[m] = 5 × 0.5 − 1 × 1 = 2.5 − 1 = 1.5, artı: [m] pozitif tanımlı. - Üç tuzak: potansiyelde cosθ ≈ 1 almak (9.81 kaybolur); kütle matrisini köşegen yazmak ([3 0; 0 0.5] değil [5 1; 1 0.5]); açının kuvvet payını sıfır yazmak (Q_θ = 0 değil 0.5F). - Sana bir soru: sarkaç 1 m olsaydı [m] = [5 2; 2 2] (2 × 1 = 2, 2 × 1² = 2), [k] = [100 0; 0 19.6] (2 × 9.81 × 1 = 19.6). Bölümler: 0:00 Sınav sorusu 0:48 Bugünün kapsamı: dört alt başlık 1:15 Kinetik ve potansiyel enerji: kuadratik form 2:11 Genelleştirilmiş koordinat ve kuvvet 3:05 Lagrange denklemi: dört terim 4:12 Soru 1: üç araba, dört yay 4:49 Adım 1: enerjiler ve sağlama 6:02 Adım 2–3: türevler ve satırlar 6:56 Adım 4: etki katsayılarıyla aynı matris 7:38 Soru 2: araba ve sarkaç 8:22 Adım 1: kütlenin hızı 9:09 Adım 2: kinetik enerji hep artı mı? 10:00 Potansiyel enerji ve küçük açı 10:38 Adım 3: arabanın denklemi 11:23 Sarkacın denklemi ve götürülen terim 12:20 Adım 4: genelleştirilmiş kuvvet ve matrisler 13:15 Üç klasik tuzak 13:55 Ne yaptık? 14:23 Akılda kalacak kural ve sıradaki ders Sıradaki derste: özdeğer problemi — frekans denklemi, mod şekilleri ve normal modların dikliği. Kaynak kitap: S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 5. baskı — Bölüm 6 (§6.5–6.8) (konu sırası ve kavramlar). Örnekler özgündür. Makine mühendisliği öğrencileri için Mekanik Titreşimler serisinin yirmi üçüncü dersi.
Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.