Yöneylem Araştırması #11 | Katkı Değişince Optimum Kayar mı? Amaç Katsayısı Duyarlılığı

Duyarlılık Analizine Grafiksel Bir Yaklaşım

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

İksin katkısı kilogram başına 50 liradan 70 liraya çıkıyor. Üretim planı değişir mi? Çoğu kişi katkısı artan üründen daha çok üretileceğini sanır; doğrusu katkı oranı aralıkta kaldıkça optimum köşe aynı kalır, yalnız günlük katkı değişir. Yöneylem Araştırması serisinin bu dersinde amaç katsayısı duyarlılığını ve optimallik aralığını bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak öğreniyoruz. Bu derste: - Sezgi (menteşeli cetvel): amaç doğrusu optimum köşeye menteşeyle bağlı bir cetvel gibi döner. Katkılar değişince eğimi değişir; köşedeki iki bağlayıcı kısıt doğrusu cetvelin dönebileceği iki duvardır. Cetvel duvarların arasındaysa optimum aynı köşede kalır. - Eğim ve aralık: amaç doğrusunun eğimi = −c_x ÷ c_y (c_x iksin katkısı, c_y yenin katkısı, lira/kg). Bağlayıcı kısıt doğrusu a x + b y = r için eğim = −a ÷ b. Eğim iki bağlayıcı eğimin arasında kalınca optimum köşe değişmez: katkı oranı c_x ÷ c_y için optimallik aralığı. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): en büyük z = 50 x + 40 y (lira/gün); makine 2 x + y ≤ 40, işçilik x + 2 y ≤ 50; optimum K (10, 20), z = 1300. (a) K'de ikisi de bağlayıcı: 2 × 10 + 20 = 40, 10 + 2 × 20 = 50; eğimler −2 ve −0.5; her ikisini −1 ile çarpınca 0.5 ≤ c_x ÷ c_y ≤ 2; şimdiki oran 50 ÷ 40 = 1.25, içeride. (b) c_y = 40 iken 0.5 × 40 = 20 ≤ c_x ≤ 2 × 40 = 80 (kancadaki 70 ÷ 40 = 1.75, plan değişmez); c_x = 50 iken 50 ÷ 2 = 25 ≤ c_y ≤ 50 ÷ 0.5 = 100 (yenin katkısı paydada olduğu için sınırlar ters döner). (c) Katkılar (70, 50): oran 1.4, aralıkta, plan aynı K (10, 20); z = 70 × 10 + 50 × 20 = 700 + 1000 = 1700 lira/gün. (d) Katkılar (66, 30): tek tek 20 ≤ 66 ≤ 80 ve 25 ≤ 30 ≤ 100 ama o aralıklar öbür katkı sabitken geçerli; oran 66 ÷ 30 = 2.2, 2'nin üstünde; optimum M (20, 0) ve z = 66 × 20 = 1320, K'deki 660 + 600 = 1260'tan fazla. - Sağlama: bütün köşelerde sıralama M 1320, K 1260, L 750, O 0; oran tam 2 iken (80, 40) M ve K'nin ikisi de 1600 verir (aralık ucunda K optimal ama tek değil); birim: lira/kg × kg/gün = lira/gün, oran birimsiz. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): atölye, katkılar 30 ve 20; montaj x + y ≤ 8, kesim 2 x + y ≤ 12, boya x + 3 y ≤ 18; optimum D (4, 4), z = 200. (a) D'de montaj 4 + 4 = 8 ve kesim 2 × 4 + 4 = 12 bağlayıcı, boya 4 + 3 × 4 = 16, 18'in altında, yani boşta; eğimler −1 ve −2; aralık 1 ≤ c_x ÷ c_y ≤ 2, şimdiki 30 ÷ 20 = 1.5. (b) c_y = 20 iken 1 × 20 = 20 ≤ c_x ≤ 2 × 20 = 40. (c) c_x = 18: oran 18 ÷ 20 = 0.9, 1'in altında; cetvel montaj doğrusunu geçer, optimum E (3, 5); z = 18 × 3 + 20 × 5 = 54 + 100 = 154, D'deki 72 + 80 = 152'den fazla. - Tuzaklar: katkısı artan üründen daha çok üretileceğini sanmak (aralıkta köşe aynı, yalnız z değişir), iki katkı birlikte değişirken tek tek aralıklara bakmak (birlikte değişimde orana bakılır), aralık dışında çözümün kalmadığını sanmak (optimum komşu köşeye kayar). - Kural: katkı oranı optimum köşedeki iki bağlayıcı kısıtın eğimleri arasında kaldıkça köşe değişmez; z yine yeni katkılarla hesaplanır. Bölümler: 0:00 Önceki ders, bugünün konusu ve sınav sorusu: katkı 50'den 70'e çıkınca plan değişir mi? 0:39 Kitap künyesi ve kapsam haritası 1:14 Menteşeli cetvel: amaç doğrusu, iki duvar ve optimallik aralığı 2:06 Eğim = −c_x ÷ c_y ve 0.5 ≤ oran ≤ 2 koşulu 2:53 Örnek 1: soru, veri ve dört adımlı prosedür 3:45 (a) Bağlayıcı kısıtlar, eğimler ve oran aralığı 4:45 (b) Tek katsayı aralıkları: c_x 20–80, c_y 25–100 5:42 (c) Katkılar (70, 50): oran 1.4, köşe aynı, z = 1700 6:15 (d) Katkılar (66, 30): oran 2.2, optimum M, z = 1320 7:01 Sağlama: bütün köşeler, oran 2'de alternatif optimum, birim 7:48 Örnek 2: atölye, şimdi siz deneyin 8:20 Örnek 2 çözümü: aralık 1–2, c_x = 18 için E ve 154, 152'den fazla 9:41 Üç sık hata 10:11 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 10:50 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: cebirsel duyarlılık: sağ taraf değişimi ve uygunluk aralığı. Kaynak kitap: Hamdy A. Taha, Operations Research: An Introduction, 10. baskı (Pearson, 2017), Bölüm 3 (§3.6.1, grafik duyarlılık analizi: amaç katsayılarındaki değişim). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Yöneylem Araştırması serisinin on birinci dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (doğrusal programlama modeli, grafik çözüm, simpleks yöntemi, dualite ve kapasite duyarlılığı).