Sistem Düşüncesi #08 | Temel Davranış Kalıpları: Üstel Büyüme, Hedefe Yaklaşma, Salınım, S Eğrisi

Sistem Düşüncesi

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Bir uygulamanın kullanıcı sayısı 16, 24, 36 diye gidiyor; bir salonun sıcaklığı 6, 14, 18 diye. Sonraki değerler ne olur, hangisi hangi kalıp, bu kalıbı hangi döngü üretir? İkisi de artıyor diye ikisine de büyüme demek tuzak: biri üstel büyüme, öbürü hedefe yaklaşma. Sistem Düşüncesi serisinin bu dersinde altı davranış kalıbını yapısından tanıyor, bir sınav sorusunu her işlemi tek tek yaparak çözüyoruz. Bu derste: - Altı kalıp: üç temel (üstel büyüme, hedefe yaklaşma, salınım) ve üç etkileşim (S biçimli büyüme, aşmalı S, aşma ve çökme). Davranış yapıdan doğar: pekiştiren döngü üstel büyüme, dengeleyici döngü hedefe yaklaşma, gecikmeli dengeleyici döngü salınım üretir. - Üstel büyüme: sosyal medya takipçisi 3, 6, 12, 24; büyüme oranı 1, yani haftada yüzde 100; her ikiye katlanma aynı sürede, büyüklükten bağımsız. Büyüme oranının birimi 1/zaman: yüzde 100 değil, haftada yüzde 100. - Hedefe yaklaşma: durum, hedef, açık ve düzeltici eylem; büyük açık büyük tepki, açık küçüldükçe adımlar küçülür, yavaşlayarak yaklaşır. Salınım: gecikme (ölçme ve raporlama, karar, eylem) yüzünden düzeltme hedefi geçer. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): üç kural, üç seri. A: kullanıcı 16 bin, yeni kullanıcı = kullanıcı × 0.5. B: salon 6 °C, hedef 22 °C, ısıtma = açık × 0.5. C: aynı salon, termostat 10 dakika geç görür. (a) A: 16, 24, 36, 54, 81; B: 6, 14, 18, 20, 21; C: 6, 14, 22, 26, 26, 24. (b) Artışlar A: 8, 12, 18, 27 büyüyor; B: 8, 4, 2, 1 küçülüyor; C: 8, 8, 4, 0, −2 işaret değiştiriyor. (c) A'nın büyüme oranı 0.5 hep aynı; B'nin açıkları 16, 8, 4, 2, 1 ve kalan açık oranı 0.5 hep aynı; C'nin aşması 26 − 22 = 4 °C. (d) A üstel büyüme, eksi yok, pekiştiren; B hedefe yaklaşma, tek eksi, dengeleyici; C aynı döngü artı ölçüm okunda gecikme, salınım. - Sağlama: kısa yol 1 + 0.5 = 1.5 ve 16 × 1.5⁴ = 81; doğrusal olsaydı 16 → 24 → 32 → 40 → 48, yani 48 ≠ 81; B'de 22 − 1 = 21; artışların toplamı son eksi ilk: 65 = 81 − 16, 15 = 21 − 6, 18 = 24 − 6. - Dört sık hata: üstel büyümeyi doğrusal sanmak, hedefe sabit hızla gidip birden durmayı beklemek, salınımı hep dış bir sarsıntıya bağlamak, pekiştiren döngüyü iyi sanmak (düşüşü de büyütür). - S biçimli büyüme: pekiştiren ve dengeleyici döngü birlikte; taşıma kapasitesi, bükülme döngü baskınlığının yer değiştirdiği nokta; iki koşul. Gecikme varsa aşmalı S; kapasite tüketilirse aşma ve çökme. Davranıştan yapıya ipucu: eğriye bakıp hangi döngüler çalışıyor diye sorulur. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): 100 dükkânlık şehirde ödeme uygulamasını kabul eden dükkân sayısı 5, 10, 20, 40, 70, 85. Artışlar 5, 10, 20, 30, 15; büyüme oranı 1, 1, 1 sonra 0.75; açıklar 60, 30, 15, kalan açık oranı 0.5; en büyük artış 40 → 70 adımında, bükülme orada (kapasitenin yarısı 50 içinde); sağlama 5 + 10 + 20 + 30 + 15 = 80 = 85 − 5. - Kural: davranış yapıdan doğar; büyüme oranı sabitse üstel büyüme, kalan açık oranı sabitse hedefe yaklaşma. Bölümler: 0:00 Önceki ders ve bugünün sorusu: hangi seri hangi kalıp? 0:31 Altı davranış kalıbı 1:08 Üstel büyüme: pekiştiren döngü ve büyüme oranı 1:57 Hedefe yaklaşma: dengeleyici döngü ve açık 2:42 Salınım: gecikmeli dengeleyici döngü 3:21 Örnek 1: üç kural, soru ve prosedür 4:25 (a) A ve B serileri 5:34 (a) C serisi: gecikmeli termostat 6:40 (b) Artışlar: üç desen 7:52 (c) Büyüme oranı, kalan açık oranı ve aşma 8:58 (d) Kalıp, döngü ve sağlama 10:31 Dört sık hata 11:03 S biçimli büyüme: kapasite, bükülme ve iki koşul 11:51 Aşmalı S ve aşma ve çökme 12:36 Davranıştan yapıya ipucu 13:06 Örnek 2: dükkân verisi, şimdi siz deneyin 13:40 Örnek 2: çözüm, iki evre ve bükülme 14:52 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 15:28 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: pozitif geri besleme ve üstel büyüme: formül, ikiye katlanma süresi ve 70 kuralı. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 4 (§4.1–4.2, temel davranış kalıpları). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin sekizinci dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (stok ve akış, grafikle integral ve türev, geri besleme döngüleri).

Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.