Sistem Düşüncesi #03 | Nedensel Döngü Diyagramları: Döngü İşareti, Tek Dönüş Testi ve Tur Kazancı

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Bir paket servis işletmesinde sipariş artınca gelir artıyor, gelir yeni kurye getiriyor; ama mutfak da tıkanıyor. Bu diyagramda kaç döngü var, hangisi pekiştiren, hangisi baskın? Çoğu öğrenci iki döngü görür; aslında üç tane var. Sistem Düşüncesi serisinin bu dersinde nedensel döngü diyagramlarını bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak çözüyoruz. Bu derste: - Sezgi: kulaktan kulağa oyunu. Artılı ok mesajı olduğu gibi iletir, eksili ok tersine çevirir; ikinci bir eksi onu yeniden düzeltir. - Notasyon: artı bağlantı, diğer her şey sabitken neden artarsa sonuç olacağından yüksek olur; eksi bağlantı, olacağından düşük olur. Birikimde stoğa ekleyen akış artı, stoktan çeken akış eksi. İşaret yapıyı anlatır, ne olacağını değil. - Döngü işareti iki yoldan: kısa yol eksileri saymak (çiftse pekiştiren R, tekse dengeleyici B), doğru yol tek dönüş testi; döngüye ad ve numara verilir. - Klasik yanlışlar: korelasyonu nedensellik sanmak (şemsiye satışı ve trafik kazası; ortak neden yağmur), artıyı iyi, eksiyi kötü sanmak, akışla stoğu karıştırmak. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): paket servis işletmesinde yedi değişken, dokuz bağlantı. (a) İşaretler: 6 artı, 3 eksi. (b) Üç döngü: R1 hızlı kurye, B1 tıkanan mutfak ve paylaşılan oklar yüzünden gözden kaçan R2 rahat mutfak. (c) Sipariş yüzde 10 artınca hızlı kurye döngüsünde gelir +10, kurye +5, teslim süresi −4, memnuniyet +4, sipariş +2; tur kazancı 2 / 10 = 0.2; yalnız bu döngü olsaydı toplam etki 10 / (1 − 0.2) = 12.5. (d) Öbür tur kazançları −0.6 ve 0.15; pekiştirenler 0.35, dengeleyici 0.6, tıkanan mutfak baskın; net tur kazancı −0.25; toplam etki 10 / 1.25 = 8, yani yüzde 10'luk itişten yüzde 8 kalır. - Sağlama: her döngüde eksi sayısı ile tek dönüş testinin işareti aynı; teslim süresine gelen etkiler −4, +12, −3, toplam 5; siparişe −2.5 döner, döngü katkıları 2 + 1.5 − 6 = −2.5 ile aynı; birim ve mertebe kontrolü. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): çağrı merkezinde istifa sarmalı. İstifa temsilci stokundan çeker; gizli çift eksi döngüyü pekiştiren yapar. Temsilci yüzde 10 azalınca yük +10, istifa +15, temsilci −3; tur kazancı 0.3. İşe alım döngüsü −0.2, dengeleyici; istifa sarmalı baskın, net tur kazancı 0.1. İşe alımın baskın gelmesi için katsayı 0.3 / 0.5 = 0.6'dan büyük olmalı. - Kural: türü eksiler söyler, gücü katsayıların çarpımı (tur kazancı); aynı değişkene dönen tur kazançları toplanır. Bölümler: 0:00 Önceki ders ve bugünün sorusu 0:34 Notasyon: bağlantı işareti ve birikim 1:22 Döngü işareti: kısa yol ve tek dönüş testi 2:16 Üç tuzak 3:01 Örnek 1: paket servis, soru ve katsayılar 3:53 (a) Dokuz bağlantının işareti 4:50 (b) Üç döngü: R1, B1, R2 6:02 (c) Tek dönüş testi: hızlı kurye döngüsü 6:45 (c) Tur kazancı 0.2 ve seri toplamı 12.5 7:40 (d) Tıkanan mutfak ve rahat mutfak 8:37 (d) Baskın döngü ve toplam etki 8 9:27 Sağlama 10:18 Örnek 2: çağrı merkezi, şimdi siz deneyin 11:04 Örnek 2 (a): gizli çift eksi 11:34 Örnek 2 (b, c): tur kazançları ve eşik 0.6 12:35 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 13:12 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: nedensel döngü diyagramlarında gecikme, hedef ve algılanan durum. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 5 (§5.1–5.2.4, nedensel döngü diyagramları). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin üçüncü dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (geri besleme döngüleri, modelleme süreci).