Mekanik Titreşimler #24 | Özdeğer Problemi: Frekans Denklemi, Mod Şekilleri ve Modların Dikliği
Çok Serbestlik Dereceli SistemlerEğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK
Önceki derste hareket denklemini matris biçiminde kurduk; peki bu denklem bize ne söyler? İki duvar arasındaki üç arabayı çekip bıraktığımızda hareket karmaşık görünür, ama içinde üç basit hareket gizlidir: üç mod. Sınavda soru şöyle gelir: uçtaki arabalar 2, ortadaki 4 kg; uçtaki yaylar 6, ortadakiler 4 N/mm. Doğal frekansları ve mod şekillerini bulun, modları normalleştirin. Hepsini adım adım, her işlemi tek tek göstererek hesaplıyoruz. Bu derste: - Tek fikir: serbest titreşimde bütün kütleler aynı frekansla, aynı anda salınır: {x} = {X}cos(ωt + φ). Yerine koyunca [[k] − ω²[m]]{X} = {0}; λ = ω² özdeğer, {X} özvektör yani mod şeklidir. - Frekans denklemi: {X} = {0} hareketsizliktir; sıfırdan farklı çözüm için det[[k] − λ[m]] = 0. n = 3 → λ'da 3. derece, 3 kök; [m] ve [k] simetrik ve pozitif tanımlı olduğu için kökler gerçel ve artıdır. Kökü geri koyunca satırlar bağımsız değildir: X1 = 1 seçilir, mod şekli oranlardır. - Diklik: iki kök farklıysa {X⁽ʲ⁾}ᵀ[m]{X⁽ⁱ⁾} = 0 ve {X⁽ʲ⁾}ᵀ[k]{X⁽ⁱ⁾} = 0. Genelleştirilmiş kütle M_ii = {X⁽ⁱ⁾}ᵀ[m]{X⁽ⁱ⁾}; normalleşmiş modlarla [X]ᵀ[m][X] = [I], [X]ᵀ[k][X] köşegeninde ω1², ω2², ω3². - Soru 1 (a), frekans denklemi: [k] köşegeni 6 + 4 = 10, 4 + 4 = 8, 4 + 6 = 10; [k] = [10 −4 0; −4 8 −4; 0 −4 10] N/mm, [m] = köşegen(2, 4, 2) kg. Açılım: −16 − 16 = −32 → (10 − 2λ)[(8 − 4λ)(10 − 2λ) − 32]; köşeli parantez 80 − 32 = 48 ile 8λ² − 56λ + 48 = 8(λ² − 7λ + 6). - Soru 1 (b), kökler: 10 − 2λ = 0 → λ = 5; toplam 7, çarpım 6 → 1 ve 6. Sıra: λ1 = 1, λ2 = 5, λ3 = 6 N/(mm·kg). Sağlama: iz 5 + 2 + 5 = 12 = 1 + 5 + 6. λ × 1000 = ω² → ω1 = √1000 = 31.6, ω2 = √5000 = 70.7, ω3 = √6000 = 77.5 rad/s. - Soru 1 (c), mod şekilleri (X1 = 1): λ1 = 1 → 8X1 − 4X2 = 0 → {1; 2; 1}, üç araba aynı yöne; λ2 = 5 → X2 = 0, X3 = −1 → {1; 0; −1}, orta araba durur; λ3 = 6 → −2 − 4X2 = 0 → X2 = −0.5 → {1; −0.5; 1}, orta araba ötekilere ters. - Soru 1 (d), normalleştirme: M11 = 2 + 16 + 2 = 20 → 1 ÷ √20 = 0.224, 2 ÷ √20 = 0.447; M22 = 2 + 0 + 2 = 4 → {0.5; 0; −0.5}; M33 = 2 + 1 + 2 = 5 → {0.447; −0.224; 0.447}. Modal matrisin sütunları modlardır: [X] = [0.224 0.5 0.447; 0.447 0 −0.224; 0.224 −0.5 0.447]. Sağlama 0.1 + 0.8 + 0.1 = 1. - Soru 2 (a), kütleye göre diklik: [m]{X⁽²⁾} = {2; 0; −2}, birinci modla 1 × 2 + 2 × 0 + 1 × (−2) = 0; [m]{X⁽³⁾} = {2; −2; 2}, birinci modla 2 − 4 + 2 = 0. Kütlesiz sıradan çarpım 1 − 1 + 1 = 1, sıfır değil: diklik kütle ağırlıklıdır. - Soru 2 (b), katılığa göre diklik: [k]{X⁽³⁾} = {12; −12; 12} = 6 × {2; −2; 2}; birinci modla 12 − 24 + 12 = 0; kendisiyle 12 + 6 + 12 = 30, 30 ÷ 5 = 6 = λ3. Sonuç: [X]ᵀ[k][X] = köşegen(1, 5, 6), × 1000 → ω². - Soru 2 (c), üçüncü modu diklikle bulma: adaylar {1; 0.5; 1}, {1; −0.5; 1}, {1; −1; 1}. İkinci moda üçü de dik (2 − 2 = 0); birinci modla 2 + 8 × 0.5 + 2 = 8, elendi; 2 − 8 + 2 = −4, elendi; 2 − 4 + 2 = 0 → {1; −0.5; 1}. - Özel durumlar: duvar yayları sökülünce [k] = [4 −4 0; −4 8 −4; 0 −4 4], [k]{1; 1; 1} = {0; 0; 0}: rijit cisim modu, λ1 = 0 (λ2 = 2, λ3 = 4). Tekrarlı kökte iki modun her birleşimi de moddur; öteki modlara dik olanlar seçilir. - Üç tuzak: sıradan çarpıma bakmak (1 değil, kütle ağırlıklı çarpım 0); λ'yı frekans sanmak (ω1 = 1 değil, √(1 × 1000) = 31.6 rad/s); normalleştirmeyi unutmak (M11 = 20, 1 değil → {1; 2; 1} ÷ √20 = {0.224; 0.447; 0.224}). - Sana bir soru: bütün kütleler iki katı olursa kökler 0.5, 2.5 ve 3 olur; frekanslar √2'ye bölünür, mod şekilleri hiç değişmez. Bölümler: 0:00 Sınav sorusu 0:49 Bugünün kapsamı: dört adım 1:11 Senkron çözüm ve özdeğer problemi 2:20 Frekans denklemi, kökler ve oranlar 3:07 Modların dikliği ve modal matris 4:14 Soru 1: üç araba, dört yay 4:51 Adım 1: [k] − λ[m] ve determinant 5:59 Adım 2: kökler, iz sağlaması, frekanslar 7:20 Adım 3: birinci ve ikinci mod 8:24 Üçüncü mod ve üç modun hareketi 9:14 Adım 4: normalleştirme ve modal matris 10:35 Soru 2: kütleye göre diklik 11:37 Katılığa göre diklik 12:37 Üçüncü modu diklikle bulmak 13:26 Sıfır kök ve tekrarlı kök 14:05 Üç klasik tuzak 14:41 Ne yaptık? 15:07 Akılda kalacak kural ve sıradaki ders Sıradaki derste: modal analiz — serbest ve zorlamalı cevabın modlarla çözümü. Kaynak kitap: S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 5. baskı — Bölüm 6 (§6.9–6.10) (konu sırası ve kavramlar). Örnekler özgündür. Makine mühendisliği öğrencileri için Mekanik Titreşimler serisinin yirmi dördüncü dersi.
Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.