Deprem Mühendisliği #21 | Simetrik Olmayan Planlı Binalar I: Dışmerkezlik ve Burulma
Çok Serbestlik Dereceli SistemlerEğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK
Açılıştaki 3D animasyonda aynı zeminde iki tek katlı bina sallanıyor: soldaki iki cephesi de perdeli, sağdakinin bir cephesi vitrin. Sağdaki binanın döşemesi yalnız ötelenmiyor, dönüyor; vitrin köşesi perdeli köşeden çok daha fazla oynuyor. Peki vitrin çerçevesi ne kadar fazla zorlanır? Kuvveti çerçevelere yalnız rijitlik oranıyla paylaştırırsak vitrin çerçevesini yüzde 18 eksik hesaplarız; köşe yer değiştirmesi de simetrik binadakinin yaklaşık bir buçuk katıdır. Bu derste plan simetrik olmayan binayı, öteleme ile burulmanın birlikte oluştuğu bağlaşık sistemi çözüyoruz. Bu derste: - Kütle merkezi, rijitlik merkezi ve dışmerkezlik: deprem kuvveti kütle merkezinden etkir, yapı rijitlik merkezinden direnir; e = Σ k x / Σ k. Arada dışmerkezlik varsa döşeme döner. - Rijit döşemede üç serbestlik (u_x, u_y, u_θ), çerçeve yer değiştirmesi u_i = u_y + x_i u_θ, rijitlik ve kütle matrisleri; atalet momenti I_O = m (b² + d²) / 12. - Hareket denklemi ve bağlaşım: köşegen dışı terim k_yθ = K e; plan iki yönde, tek yönde ya da hiç simetrik değilse bağlaşık denklem sayısı değişir. - Bağlaşık modlar ve mod çiftleri: her mod hem öteleme hem dönme içerir; modal katılım çarpanı ve etkin kütle; yakın periyotlu modlar tam karesel birleştirme (CQC) ile toplanır. - Özgün örnek: 12 m × 24 m planlı, 288 tonluk tek katlı bina; rijitlik merkezi 1.5 m perdeli tarafa kayar. Özdeğerler 212.5 ve 312.5; periyotlar 0.43 ve 0.36 s; Γ 0.625 ve 0.375; etkin kütleler 180 ve 108 t. - Spektrumdan (S_DS 1.10, A = 10.79 m/s²) çerçeve yer değiştirmeleri: vitrin kenarı 50.8 mm, perdeli kenar CQC ile 31.2 mm; çerçeve kesmeleri vitrinde 1371, perdelide 1402 kN. Modal denge sağlaması 1942 = 180 × 10.79. - Burulmanın etkisi: rijitlikle paylaştırma vitrin çerçevesini yüzde 18 eksik, perdeli çerçeveyi yüzde 28 fazla gösterir; kenar yer değiştirme oranı 1.24. Resmî hesap ek dışmerkezlikle yapılır. - Varyant: vitrin çerçevesi güçlendirilip rijitliği 45 MN/m yapılırsa dışmerkezlik sıfır olur, burulma uyarılmaz; çerçeveler 1554 kN'u eşit paylaşır, köşe yer değiştirmesi 34.5 mm'ye iner. - Üç tuzak: kuvveti yalnız rijitlikle paylaştırmak, yakın modları karelerin toplamının karekökü ile birleştirmek (perdeli çerçevede yüzde 7 eksik), rijitlik merkezine yakın tarafın daha çok zorlandığını sanmak. Bölümler: 0:00 Bir Bakış: Dönen Bina 0:34 Kitap ve Kapsam 0:59 Kütle ve Rijitlik Merkezi 1:28 Rijit Döşeme ve Üç Serbestlik 2:10 Hareket Denklemi ve Bağlaşım 2:42 Bağlaşık Modlar 3:14 İki Tuzak 3:33 Örnek: Vitrin Cepheli Bina 4:20 Rijitlik Merkezi 4:53 Rijitlik ve Kütle Matrisleri 5:40 Özdeğer Problemi 7:08 Modlar ve Katılım Çarpanları 8:39 Spektrum ve Yer Değiştirmeler 9:58 Çerçeve Kesmeleri ve CQC 10:47 Burulmanın Etkisi 11:57 Varyant: Dışmerkezlik Sıfır 13:11 Özet 13:43 Akılda Kalan Kural Bir sonraki derste simetrik olmayan çok katlı binaların tepki spektrumu analizine ve yönetmeliğin ek dışmerkezlik kuralına geçiyoruz. Kaynak kitap: A. K. Chopra, Dynamics of Structures: Theory and Applications to Earthquake Engineering, 5. baskı SI (Pearson, 2020), Bölüm 9.5–9.6 ve 13.3; Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018, Tablo 3.6 (A1 burulma düzensizliği). Konu sırası, tanımlar ve bağıntılar kaynaklardan alındı; 3D sahne, örnekler ve sayılar özgündür. İnşaat Mühendisliği öğrencileri için Deprem Mühendisliği serisinin yirmi birinci dersi. Ön koşul: önceki ders (tepki spektrumu analizi).
Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.