Malzeme Bilimi #15 | Metallerin Şekillendirilmesi ve Isıl İşlemleri

Metaller ve Alaşımlar

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Ham bir metal kütlesi nasıl hem istenen köprü profiline ya da incecik bir tele dönüşür, hem de mühendislik şartnamesinin istediği yüksek dayanım ve tokluğa ulaşır? Malzeme Bilimi #15 dersinde Callister 10e Bölüm 11'in ikinci yarısını (§11.4–11.10) ele alarak sıcak/soğuk şekillendirme, döküm ve kaynakta ısıdan etkilenen bölgeyi (HAZ), beş tavlama türünü, Jominy sertleşebilirlik deneyini ve çökelme sertleşmesini üç çözümlü sınav örneğiyle sıfırdan kuruyoruz. Bu derste: - Sıcak şekillendirme (T yeniden kristalleşme sıcaklığı üstünde) ile soğuk şekillendirme (pekleşme, %CW = [(A0−Ad)/A0]×100) farkı; dövme, haddeleme, ekstrüzyon ve çekme yöntemleri. - Döküm türleri (kum, basınçlı kokil, hassas/kayıp mum, kayıp köpük, sürekli döküm), toz metalurjisi (P/M) ve kaynak birleşiminde ısıdan etkilenen bölge (HAZ) riskleri. - Çözümlü Örnek 1: d0 = 20,0 mm bakır çubuğu dd = 12,0 mm'ye tek adımda çekmede %CW = %64 (TS = 640 MPa, %EL = %8, yüzde 15 sınırının altında red); d_ara = 15,0 mm'de ara tavlama sonrası ikinci pasoda %CW2 = %36 (TS = 500 MPa, %EL = %22 kabul) ve çap oranı (%40) tuzağı. - Beş tavlama işlemi: gerilme giderme, proses (ara) tavlama, normalleştirme (A3/Acm + 55 °C, havada soğuma), tam tavlama (fırında kaba perlit) ve küreselleştirme (~700 °C). - Sertleşebilirlik vs sertlik, 3B Jominy alın su verme deneyi (Ø25,4×100 mm, 24 °C su jeti, Rockwell C izleri), alaşım elementlerinin (Ni, Cr, Mo) etkisi ve su verme ortamı/çap eşlemesi. - Çözümlü Örnek 2: Ø60 mm yağda su verilmiş milde (yüzey 8 mm, 1/2R 16 mm, merkez 24 mm) sade karbonlu Çelik A (34→22 HRC red) ile alaşımlı Çelik B (54→50→46 HRC, en az 45 HRC şartını sağlar) kıyası ve 'merkez yüzeyle aynıdır' tuzağı. - Çökelme (yaşlanma) sertleşmesi: çözeltiye alma, su verme, yaşlandırma (GP zonları → θ'' pik dayanım → θ aşırı yaşlanma / overaging). - Çözümlü Örnek 3: Al–%4 Cu alaşımında (160 MPa'dan en az 340 MPa'a, en fazla 12 saat) 130 °C (100 sa yavaş) ve 230 °C (pik 315 MPa hedefin altında; 8 saatte 230 MPa aşırı yaşlanma tuzağı) eğrilerini eleyerek 175 °C, 8 saat → 365 MPa seçimi. - İnşaat mühendisliğinde nervürlü donatı sıcak haddelemesi, öngerme halatlarının soğuk çekilmesi, kaynaklı birleşimlerde HAZ denetimi, yapı çeliği normalleştirmesi ve üç klasik sınav tuzağı. Bölümler: 0:00 Giriş: Metale Hem Şekil Hem Dayanım Verme (3B Haddeleme) 0:45 Ders Haritası — Callister Bölüm 11 (§11.4–11.10) 1:11 Sıcak/Soğuk Şekillendirme ve Dört Ana Yöntem 1:50 Döküm, Toz Metalurjisi (P/M) ve Kaynakta HAZ 2:36 Örnek 1 — Soru: Soğuk Çekme (%CW) ve Ara Tavlama Kararı 3:21 Örnek 1 — Çözüm (%CW = %64 Red → 15 mm Ara Tavlama → %36 ✓) 5:40 Beş Tavlama İşlemi (Gerilme · Ara · Normalleştirme · Tam · Küre) 6:29 Sertleşebilirlik ve Jominy Alın Su Verme Deneyi (3B Simülasyon) 7:25 Örnek 2 — Soru: Ø60 mm Yağda Su Verilmiş Şanzıman Mili 8:11 Örnek 2 — Çözüm (Çelik A 34→22 ✗ · Alaşımlı Çelik B 54→46 HRC ✓) 10:27 Çökelme (Yaşlanma) Sertleşmesi ve Aşırı Yaşlanma 11:12 Örnek 3 — Soru: Al–%4 Cu Yaşlandırma Seçimi 11:48 Örnek 3 — Çözüm (175 °C, 8 saat → 365 MPa ✓ & 230 °C Tuzağı) 13:42 İnşaat Bağlamı ve Sınavda Puan Kaybettiren 3 Tuzak 14:21 Yöntem Geri Sayımı (4 Adım Özeti) 14:48 Akılda Kalacak Kural ve Kapanış Kaynak kitap: W. D. Callister, D. G. Rethwisch, Materials Science and Engineering: An Introduction, 10. baskı (Wiley, 2018), Bölüm 11.4–11.10 (s. 373–401; PDF 392–422). Tüm çözümlü örnek sayıları ve 3B/2B görseller özgündür. İnşaat Mühendisliği öğrencileri için Malzeme Bilimi serisinin 15. dersi.