Teknik Çizim #15 | Toleranslar I: Sapma, Sınır Ölçü ve ISO Tolerans Sistemi

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Sınavda şöyle bir soru geliyor: sapmalı yazılmış bir delik ölçüsünden sınır ölçüleri ve toleransı bulun, ölçülen parçalara kabul ya da ret deyin; ardından ⌀40 g6 gibi bir tolerans sınıfından tabloyla sınır ölçüleri hesaplayın. Açılıştaki 3D animasyonda aynı tezgâhta işlenen millerin hiçbiri tam 40 çıkmıyor; iki sınırın arasında kalan kabul, dışına taşan ret. Bu derste toleransların ilk bölümünü işliyoruz. Bu derste: - Mantık: tolerans, ölçüye çizilmiş bir koridordur. Anma ölçüsü koridorun adı, üst ve alt sınır ölçü iki duvarı, aralarındaki genişlik toleranstır. Koridor genişledikçe parça ucuzlar; işlevi bozmayan en geniş tolerans seçilir. - Adlar ve yazım: üst sapma = üst sınır − anma ölçüsü, alt sapma = alt sınır − anma ölçüsü (delikte büyük, milde küçük harf). Tolerans = üst sınır − alt sınır = üst sapma − alt sapma, hep artı. Dört yazım: sapmalı, sınır ölçülü, eşit sapmalı (±) ve tek yönlü; toleranssız ölçüler antetteki genel tolerans notuna bağlıdır. - ISO tolerans sistemi (ISO 286-1 / 286-2): ⌀50 H7'de 50 anma ölçüsü, harf temel sapma (bandın anma çizgisine en yakın kenarı), sayı IT kalitesi. H deliğinde alt sapma, h milinde üst sapma sıfır; g ve f milleri bandı anma çizgisinin altına iter. - IT değeri kaliteye ve anma ölçüsüne bağlıdır: 30–50 mm aralığında IT6 = 16 µm, IT7 = 25 µm, IT8 = 39 µm (her kalite yaklaşık 1.5 katı); aynı kalitede çap büyüdükçe tolerans büyür. Tornalama kabaca IT7–IT11, taşlama IT5–IT7 verir. - Klasik yanlış: anma ölçüsüne tam uyan parçayı her zaman doğru sanmak. Tolerans bandı anma ölçüsünü içermek zorunda değildir; karar yalnız iki sınır ölçüyle verilir. - Örnek 1 (yatak deliği): ⌀50 +0.025 / 0 → sınırlar 50.025 ve 50.000, tolerans 0.025 mm = 25 µm. Ölçülen 50.012 kabul; 50.031 ret (0.006 fazla, hurda); 49.998 ret (0.002 eksik, yeniden işlenebilir), üstelik 50'ye en yakın parça. ISO adı: 30–50 satırında 25 µm = IT7, alt sapma sıfır → ⌀50 H7. - Örnek 2 (mil): ⌀40 g6 → IT6 = 16 µm, üst sapma −9 µm, alt sapma −9 − 16 = −25 µm; sınırlar 39.991 ve 39.975, fark 0.016 = IT6. Tam 40.000 ölçülen mil ret (0.009 fazla); IT6 için taşlama gerekir. Bölümler: 0:00 Bugünün Sorusu: Mil Tam 40 Çıkar mı? 0:42 Kitap ve Kapsam Haritası 1:05 Mantık: Tolerans Bir Koridordur 1:29 Adlar ve Yazım Biçimleri 2:08 ISO Tolerans Sistemi 2:40 IT Değeri: Kalite, Anma Ölçüsü, İşleme 3:16 Klasik Yanlış: Tam Anma Ölçüsü Hep Doğru 3:37 Örnek 1: Yatak Deliği (a, b, c, d) 4:12 (a) Sapmaları Oku 4:26 (a) Sınır Ölçüler 4:43 (b) Tolerans 5:18 (c) Sınırlarla Karşılaştır 5:30 (c) Parça 2: Üst Sınırın Üstünde 5:47 (c) Parça 3: En Yakını Bile Ret 6:12 (d) Sınır Ölçülü Yazım ve ISO Adı 6:46 Örnek 2: g6 Mili, Tablodan Sınırlar 7:20 (a) Sınıfı Oku: IT6 7:43 (b) Sapmalar 8:10 (c) Sınır Ölçüler 8:29 (c) Sağlama: Sınır Farkı = IT6 8:49 (d) Üç Yazım Biçimi 9:16 (e) Tam 40,000: Kabul mü? 9:49 Ne Yaptık? 10:20 Akılda Kalan Kural Bir sonraki derste delikle mili birleştiriyoruz: geçmeler, boşluk ve sıkılık. Kaynak kitap: F. E. Giesecke vd., Technical Drawing with Engineering Graphics, 15. baskı (Pearson, 2016), Bölüm 12 (temel, §12.1–12.5, §12.7, §12.8) ve Ek 9–10. Kitap ABD (ANSI) standartlarıyla yazılıdır; derste Türkiye'de kullanılan TS EN ISO standartları adıyla anılır ve birinci açı izdüşümü esas alınır. Konu sırası ve kurallar kitaptan alındı; animasyon, figürler, örnekler ve sayılar özgündür. İnşaat Mühendisliği öğrencileri için Teknik Çizim serisinin 15. dersi.