Sistem Düşüncesi #01 | Geri Besleme Döngüsü ve Politika Direnci

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Depoya ek bir hortum açtınız ama depoya giren toplam su hiç değişmedi: şamandıralı vana hortumun katkısını tamamen yuttu. Sistem Düşüncesi serisinin ilk dersinde geri besleme döngülerini, döngü türünü işaretlerden bulmayı ve politika direncini bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak çözüyoruz. Bu derste: - Sezgi: olaylar düz bir zincir değil, bir halkadır; şamandıra gibi dengeleyici (B) ve kartopu gibi pekiştiren (R) döngüler. - Kural: döngü polaritesi bağlantı işaretlerinin çarpımıdır; eksi bağlantı sayısı tekse dengeleyici, çiftse pekiştiren. - Klasik yanlışlar: eksi bağlantı görünce hemen dengeleyici demek, pozitif döngüyü iyi sanmak, müdahaleyi sonuç sanmak (olay odaklı bakış). - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c): şamandıralı depo, vana debisi (1000 − V) / 5, çekiş 20 L/dk, hortum 10 L/dk; tek eksili döngü dengeleyici; zaman adımı 2 dakika ile 920, 932, 939.2 L; yeni denge 950 L, vana 10 L/dk, hortumun yüzde 100'ü telafi edildi. - Prosedür: işaretleri yaz ve eksileri say, akışları o anki hacimden hesapla, yeni hacim = eski hacim + net akış × zaman adımı, dengede net akış sıfır. - En sık hata: net akışı zaman adımıyla çarpmadan hacme eklemek (stok ile akışı karıştırmak). - Örnek 2 (kısa varyant): e-ticaret deposunda paketleme kısır döngüsü; iki eksi, pekiştiren; bir turda 0.6 gün, aksaklık sürerse toplam 2.5 gün. - Kural: sistemi değiştirmek istiyorsanız önce döngüyü görün; eksileri sayın: tekse dengeler, çiftse büyütür. Bölümler: 0:00 Kapak 0:03 Şamandıralı depo ve hortum 0:41 Kitap, kapsam ve sezgi: zincir değil halka 1:38 Klasik yanlışlar 2:12 Örnek 1: soru ve prosedür 3:18 (a) Döngünün türü: eksileri say 4:03 (b) El simülasyonu: 920, 932, 939.2 L 5:37 (c) Yeni denge ve yüzde 100 telafi 6:25 Sağlama ve kısa yol 7:14 Örnek 2: paketleme kısır döngüsü 8:36 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 9:06 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: sistem dinamiği modelleme süreci — problemi bir zaman grafiğiyle tanımlamak. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 1 (politika direnci ve geri besleme); döngü polaritesi kuralı Bölüm 5.2. Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; 3D sahne, örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin ilk dersi. Ön koşul yok; dört işlem yeterli.