Çelik Yapılar #25 | Uç Levhalı Birleşimler: Levha Kalınlığı, Bulon Çekmesi ve Kaldıraç

Birleşimler

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Sınavda şöyle bir soru geliyor: IPE 400 kiriş, HE 340 B kolona uzatılmış uç levhayla bağlı; çekme başlığının iki yanında dört bulon var. Uç momenti sabit 60, hareketli 100 kNm; kesme kuvveti sabit 40, hareketli 60 kN. Bulon çapı ve levha kalınlığı ne olmalı, kolon bu kuvveti berkitmesiz taşır mı? Bu derste uç levhalı birleşimin nasıl çalıştığını, momentin başlıklarda kuvvet çiftine dönüşüp bulonları nasıl çektiğini, levha inceyse kaldıracın bulonlara fazladan yük bindirdiğini, kalın levhanın bunu nasıl önlediğini ve kolonun başlık, gövde ve panel bölgesi kontrollerini sıfırdan kurup bu sınav sorusunu hiçbir işlemi atlamadan çözüyoruz. Bu derste: - Sezgi: kitap kapağı. Kiriş başlığı kapağı ortasından kolondan çekip ayırmaya çalışır, bulonlar kapağı kolona tutar. Kapak inceyse bulonların arasında bükülür, ucu kolona dayanır ve levye gibi bulonu fazladan çeker; kalınsa bükülmez, bulonlar yalnız kendi paylarını taşır. Kitap bu yüzden levhayı bulonlardan güçlü seçer. - Yöntem: moment başlıklarda bir çekme bir basınç kuvvetine dönüşür; çekme tarafındaki dört bulon bu kuvveti taşır, kesmeyi yalnız basınç tarafındaki bulonlar alır. Sırayla kuvvetler, bulon çapı ve moment dayanımı, akma çizgisiyle levha kalınlığı, levha ve bulon kesmesi, kolon başlığı, gövde akması, buruşma ve panel bölgesi kontrol edilir (ÇYTHYE 13.9). Akma çizgisi bağıntısı kitaptan, geri kalanı yönetmelikten. - Klasik yanlış: levha kalınlığını yalnız uygulanan momente göre seçip kaldıracı unutmak. Bu soruda moment 18.4 mm verir, 20 mm seçilir; oysa levha bulonlardan önce akar, ucu kolona dayanır ve bulonlara ek çekme biner. Doğrusu 20.7, yani 22 mm. Bir başka sık hata, kesmeyi sekiz bulona bölmek: kesmenin tamamı basınç tarafındaki dört bulondadır. - Soru 1: M_u = 232 kNm, V_u = 144 kN; başlık kuvveti 600.3 kN, bulon başına 150.1 kN; gereken alan 333.6 mm², M20 yetmez, M22 8.8 seçilir (φR_n = 171.1 kN, oran 0.88; φM_n = 264.5 kNm). Akma çizgisi parametresi Y_p = 2758 mm; kalın levha için t_p ≥ 20.7, 22 mm. Levha kesmesi 300.1 kN için akma 726, kırılma 630 kN; basınç tarafı bulonlar 410.4 ≥ 144 kN. Kolon: başlık 715.0 kN (oran 0.84), gövde akması 990, buruşma 1039.1, panel bölgesi 605.9 ≥ 600.3 kN; HE 340 B berkitmesiz yeter. - Soru 2 (kısa varyant): aynı birleşim, kolon HE 280 A. Başlık 261.4, gövde akması 533.5, buruşma 475.0, panel bölgesi 320.8 kN, hepsi 600.3 kN'un altında. Fark 338.9 kN için berkitme alanı yaklaşık 1369 mm², 2 × 100 × 12 levha; panel bölgesi için gövde takviyesi gerekir. Çoğu zaman berkitme yerine daha ağır kolon seçmek ekonomiktir. Bölümler: 0:00 Bugünün Sorusu: İnce Uç Levha Bulonu Neden Fazladan Çeker? 0:44 Önceki Konular ve Kitap Bölümü 1:14 Uç Levha Türleri: Basit ve Uzatılmış 1:37 Kuvvet Çifti, Bulon Çekmesi ve Moment Dayanımı 2:08 Akma Çizgisi ve Kalın Levha 2:46 Kolon Tarafı: Başlık, Gövde, Buruşma, Panel 3:17 Kapsam Haritası 3:32 Klasik Yanlış: Levhayı Yalnız Momente Göre Seçmek 3:54 Soru 1: Uzatılmış Uç Levhalı Birleşim 4:26 Soru 1: Değerler ve İstenenler 4:53 Gereken Moment ve Kesme 5:29 Başlık Kuvveti, Bulon Kuvveti ve Çap 6:11 Kollar ve Bulon Moment Dayanımı 6:50 Akma Çizgisi Parametresi 7:31 Levha Kalınlığı 8:07 Kaldıraç Karşılaştırması: 20 mm Neden Yetmez? 8:49 Levha Kesmesi ve Bulon Kesmesi 9:29 Kolon Başlığı Kontrolü 10:03 Gövde Akması, Buruşma ve Panel Bölgesi 10:40 Sağlama ve En Sık Hata 11:10 Soru 2 (Kısa Varyant): Hafif Kolonda Başlık 11:44 Hafif Kolonda Gövde Akması ve Buruşma 12:11 Berkitme, Panel Bölgesi ve Ağır Kolon 12:49 Ne Yaptık? 13:16 Akılda Kalan Kural Sonraki derste çelik yapılar konusuna devam ediyoruz. Kaynak kitap: W. T. Segui, Steel Design, 6. baskı (Cengage, 2018), Bölüm 8.8; Türkiye uygulaması: ÇYTHYE 2016, 13.3.4 (bulon gerilmeleri), 13.3.9 (çekme dayanımı ve kaldırma kuvveti), 13.4.2 (levha kesme akması ve kırılması), 13.9.1 (başlık eğilmesi), 13.9.2 (gövde yerel akması), 13.9.3 (gövde buruşması), 13.9.6 (panel bölgesi) ve 13.9.7 (rijitlik levhaları). Konu sırası, tanımlar ve bağıntılar kitaptan ve yönetmelikten alındı; animasyon, figürler, örnekler ve sayılar özgündür. İnşaat Mühendisliği öğrencileri için Çelik Yapılar serisinin 25. dersi. Ön koşul: çekmeli bulonlarda kaldıraç, kolon başlık ve gövde kontrolleri ile kesme ve çekme etkileşimi konularının görüldüğü önceki dersler.