Yöneylem Araştırması #12 | Kapasite Değişince Tablo Ne Söyler? Sağ Taraf Duyarlılığı

Duyarlılık Analizine Grafiksel Bir Yaklaşım

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Kalıplama süresi günde 40 dakika artarsa üretim planı ve günlük katkı ne olur? Çoğu kişi modeli baştan çözer ya da her ürünün biraz artacağını sanır; oysa cevap optimal simpleks tablosunda zaten yazılı ve bir ürün artarken öbürü azalır. Yöneylem Araştırması serisinin bu dersinde sağ taraf duyarlılığını, gölge fiyatı ve uygunluk aralığını bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak öğreniyoruz. Bu derste: - İkiz sütun: sağ tarafa Δ eklenince başlangıç tablosunda Δ'nın sütunu o kısıtın gevşek değişkeninin sütunuyla aynıdır; simpleks her satıra aynı işlemleri uyguladığı için optimal tabloda da aynı kalır. Kapasitedeki değişimin etkisi, tabloyu yeniden hesaplamadan, kendi gevşek sütunundan okunur. - İki kural: yeni temel değer = eski değer + Σ (gevşek sütundaki katsayı × Δ); yeni z = z* + Σ (gölge fiyat × Δ). Gölge fiyat, z satırında gevşek değişkenin katsayısıdır (kaynak 1 birim artınca z'nin artışı). Bütün temel değerler sıfır ya da pozitif kaldıkça plan uygundur: uygunluk aralığı. - Örnek 1 (sınav sorusu, a–e): plastik atölyesi, kova x1, kasa x2, sepet x3 (adet/gün); en büyük z = 5 x1 + 7 x2 + 8 x3 (lira/gün); kalıplama 3 x1 + 2 x2 + 2 x3 ≤ 600, montaj x1 + 2 x3 ≤ 580, paketleme 3 x1 + x2 + 2 x3 ≤ 520 (dakika/gün). Optimal tablo: kasa 80, sepet 220, s2 = 140, z = 2320. (a) kasa = 80 + Δ1 − Δ3, sepet = 220 − (1 ÷ 2) × Δ1 + Δ3, s2 = 140 + Δ1 + Δ2 − 2 × Δ3; z = 2320 + 3 × Δ1 + Δ3; gölge fiyatlar kalıplama 3, montaj 0, paketleme 1 lira/dakika (montajda 140 dakika zaten boş). (b) kalıplama: Δ1 ≥ −80, Δ1 ≤ 440, Δ1 ≥ −140; alt sınırların büyüğü bağlar: −80 ≤ Δ1 ≤ 440, yani 520–1040 dakika. Sorudaki 40 aralıkta: kasa 80 + 40 = 120, sepet 220 − 20 = 200 (azalır), z = 2320 + 120 = 2440. (c) montaj: Δ2 ≥ −140, üst sınır yok (440 dakikadan yukarısı); paketleme: Δ3 ≤ 80, Δ3 ≥ −220, Δ3 ≤ 70; üst sınırların küçüğü bağlar: −220 ≤ Δ3 ≤ 70, yani 300–590 dakika. (d) (Δ1, Δ2, Δ3) = (60, −40, 20): kasa 80 + 60 − 20 = 120, sepet 220 − 30 + 20 = 210, s2 = 140 + 60 − 40 − 40 = 120; hepsi pozitif, z = 2320 + 180 + 0 + 20 = 2520. (e) paketleme tek başına 90 artarsa kasa 80 − 90 = −10 ve s2 = 140 − 180 = −40: plan uygun değil, 2320 + 90 demek yanlış (yeni çözüm ek hesap ister); kalıplama 40, montaj 20 de artarsa kasa 30, sepet 290, s2 = 20, hepsi pozitif, z = 2320 + 120 + 90 = 2530. - Sağlama: (d) planı ilk modele konur: kalıplama 2 × 120 + 2 × 210 = 660 = 600 + 60 (tam dolu); montaj 2 × 210 = 420, kapasite 540, boş süre 120 (tablodaki s2 ile aynı); paketleme 120 + 420 = 540 = 520 + 20; z = 7 × 120 + 8 × 210 = 840 + 1680 = 2520. Birim: lira/dakika × dakika = lira. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): en büyük z = 50 x + 40 y; makine 2 x + y ≤ 40, işçilik x + 2 y ≤ 50 (saat/gün); optimal x = 10, y = 20, z = 1300; gölge fiyatlar 20 ve 10 lira/saat. (a) x = 10 + (2 ÷ 3) × Δ1 ≥ 0 → Δ1 ≥ −15; y = 20 − (1 ÷ 3) × Δ1 ≥ 0 → Δ1 ≤ 60; makine 25–100 saat (önceki derslerde grafikle bulunan aralıkla aynı). (b) makine 6 artar, işçilik 3 azalırsa x = 10 + 4 + 1 = 15, y = 20 − 2 − 2 = 16, z = 1300 + 120 − 30 = 1390 (sağlama 750 + 640). - Tuzaklar: kapasite artınca her ürünün artacağını sanmak (sütundaki katsayının işaretine bakılır), gölge fiyatı aralığın dışında da kullanmak, tek tek aralık dışındaki bir değişimin birlikte değişimde de uygunsuz olacağını sanmak. - Kural: kaynağın değişimi kendi gevşek sütunundan okunur; bütün temel değerler sıfır ya da pozitif kaldıkça gölge fiyat geçerlidir. Bölümler: 0:00 Önceki ders, bugünün konusu ve sınav sorusu: kalıplama 40 dakika artarsa? 0:43 İkiz sütun: Δ'nın sütunu gevşek değişkenin sütunu 1:31 İki kural: yeni temel değer, gölge fiyat ve uygunluk aralığı 2:06 Örnek 1: plastik atölyesi, optimal tablo ve dört adımlı prosedür 3:23 (a) Temel değerler ve z Δ'larla; gölge fiyatlar 3, 0, 1 4:24 (b) Kalıplamanın uygunluk aralığı: 520–1040 dakika 5:46 (c) Montaj ve paketleme aralıkları, özet tablo 6:54 (d) Üç kaynak birlikte değişince: z = 2520 7:54 (e) Aralık dışı tek değişim ve birlikte uygun değişim 9:06 Sağlama: planı ilk modele koymak 10:09 Örnek 2: önceki derslerin modeli, şimdi siz deneyin 10:48 Örnek 2 çözümü: makine 25–100 saat, z = 1390 12:11 Üç sık hata 12:44 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 13:24 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: cebirsel duyarlılık II: amaç katsayısı ve indirgenmiş maliyet. Kaynak kitap: Hamdy A. Taha, Operations Research: An Introduction, 10. baskı (Pearson, 2017), Bölüm 3 (§3.6.2, cebirsel duyarlılık analizi: sağ taraftaki değişimler). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Yöneylem Araştırması serisinin on ikinci dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (doğrusal programlama modeli, simpleks tablosu, dualite ve grafik duyarlılık analizi).

Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.