Sistem Düşüncesi #05 | Nedensel Döngü Diyagramları: Vakalar, Politika Direnci ve Ölüm Sarmalı

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Şehrin çevre yolunda sabah işe gidiş 50 dakika. Belediye bir şerit ekledi; ilk hafta yolculuk 38 dakikaya indi, bir yıl sonra süre yine uzadı. Yol genişleyince kalıcı süre kaç dakika olur, kazancın ne kadarı geri gider? Sistem Düşüncesi serisinin bu dersinde nedensel döngü diyagramlarını gerçek vakalarda kullanıyor, politika direncini bir sınav sorusuyla, değişimi döngüde tur tur dolaştırarak hesaplıyoruz. Bu derste: - Vaka 1, iş yükü: önce sorun, sonra değişkenler birimleriyle (görev gelişi ve tamamlama hızı, haftada görev; bekleyen iş, görev; mesai, saat), referans mod ve zaman ufku (6 hafta). Son haftacı ekipte bekleyen iş 10, 20, 30, 40; tepe hafta 4'te 40 görev, sürüm günü 20 görev hâlâ bekliyor. Döngüler: fazla mesai ve kısa yol dengeleyici; tükenme ve geri dönen hata pekiştiren. - Vaka 2, piyasa: fiyatın iki dengeleyici döngüsü (talep ve arz) fiyatı dengeye çeker. Onarım güvencesinde prim artınca özenli kullanıcılar ayrılır, ortalama maliyet ve prim yine artar: iki eksi, pekiştiren, ölüm sarmalı. Eksi görünce dengeleyici sanmayın; eksileri sayın. - Politika direnci: açık döngü bakışı (tıkanıklık var, yol yap, sorun biter) yerine telafi edici geri besleme. Yol genişleyince yolculuk kısalır, daha çok ve daha uzun yolculuk yapılır, hacim artar, süre yeniden uzar. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): çevre yolu, sabah gidiş 50 dakika, kapasite yüzde 30 artıyor. (a) Kapasite → süre eksi, süre → talep eksi, talep → hacim artı, hacim → süre artı: telafi döngüsü, 1 eksi, dengeleyici; süre → yol baskısı → yol genişletme → kapasite (iki kısa çizgi): kapasite döngüsü, dengeleyici. (b) İlk etki −24; turlar +12, −6, +3; tur kazancı −0.5; kısmi toplamlar −24, −12, −18, −15; kalıcı etki 24 / 1.5 = 16: ilk hafta 38 dakika, kalıcı 42 dakika; kazanılan 12 dakikanın 4'ü, yani üçte biri geri gider. (c) Toplu taşıma döngüsü iki eksi, pekiştiren: yolcu kaybı 8, 4, 2, 1; toplam 8 / 0.5 = 16. Gelirden sefere katsayı 3 olunca tur kazancı 1.5: kayıplar 8, 12, 18, 27, toplam durmaz; ölüm sarmalı. (d) Yol genişletmede kalıcı etki ilk etkinin üçte ikisi; sefer sıklığını yüzde 20 artırmak yolcuyu ilk anda yüzde 10, kalıcı olarak yüzde 20 artırır (iki katı). - Sağlama: −16'da talep +16, hacim +16, süre +8; −24 + 8 = −16, aynı sayıya döner; 50 − 12 = 38, 50 − 8 = 42; toplu taşımada 8 + 4 + 2 + 1 = 15, 16'ya yaklaşır; işaretler tutarlı. - Üç sık hata: politikanın etkisini tek tur sanmak (ilk haftanın 38 dakikasına bakıp sorun çözüldü demek), telafi döngüsünü diyagramdan çıkarmak (trafik hacmini sabit sanmak), ölüm sarmalını içinde eksi var diye dengeleyici sanmak. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): geciken yazılım projesine kişi ekleme. Kişi ekleme döngüsü 1 eksi, dengeleyici; iletişim döngüsü 2 eksi, pekiştiren. Gecikme yüzde 10 artınca ekip yüzde 5 büyür: dengeleyici yol gecikmeyi yüzde 5 azaltır, iletişim yükü yüzde 10 artar ve gecikmeyi yüzde 4 artırır; net −1, tur kazancı −0.1, düzeltmenin beşte dördü kaybolur. - Kural: belirtiye yönelen politika telafi edici döngüyü tetikler, etkinin bir kısmı geri gelir. Toplam etki = ilk etki / (1 − tur kazancı); tur kazancı 1'den büyükse sarmal durmaz. Bölümler: 0:00 Önceki ders ve bugünün sorusu: çevre yolu 0:32 Vaka 1: iş yükü, değişkenler ve referans mod 1:24 İş yükü döngüleri: mesai, kısa yol, tükenme, hata 2:14 Vaka 2: piyasa ve ölüm sarmalı 2:55 Politika direnci: telafi edici geri besleme 3:37 Örnek 1: çevre yolu, soru ve katsayılar 4:31 (a) Telafi döngüsü ve kapasite döngüsü 5:30 (b) Değişim tur tur: −24, +12, −6, +3 6:25 (b) Toplam: kalıcı süre 42 dakika 7:11 (c) Toplu taşıma döngüsü: kayıp 16 8:05 (c) Tur kazancı 1.5: ölüm sarmalı 8:51 (d) Yol genişletme mi, sefer sıklığı mı? 9:32 Sağlama 10:18 Üç sık hata 10:49 Örnek 2: geciken projeye kişi ekleme, şimdi siz deneyin 11:26 Örnek 2: çözüm, net tur kazancı −0.1 12:18 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 12:50 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: stok ve akış: notasyon, birimler ve anlık görüntü testi. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 5 (§5.4–5.6, vakalar ve politika direnci). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin beşinci dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (nedensel döngü diyagramları: işaret, tur kazancı, gecikme ve hedef).