Sistem Düşüncesi #10 | Negatif Geri Besleme ve Hedefe Yaklaşma: Zaman Sabiti ve Yüzde 63 Kuralı

Sistem Düşüncesi

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Depoda 300 koli var, hedef 500 koli, net akış açığın 4 günde bir kapanacağı hızda: açık bölü 4 gün. Dört gün sonra kaç koli olur? Çoğu kişi ilk günkü 50 koli hızını sabit sanıp 500 der; doğrusu yaklaşık 426. Sistem Düşüncesi serisinin bu dersinde negatif geri beslemenin tek formülle çözümünü, zaman sabitini, yarılanma süresini ve yüzde 63 kuralını bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak öğreniyoruz. Bu derste: - Hedefi sıfır yapı: net çıkış = d × stok; d kesirli azalma oranıdır, birimi 1/zaman. Çözüm x(t) = x₀ × e^(−d t); ortalama kalma süresi 1 ÷ d. Faz grafiğinde net akış aşağı inen bir doğrudur, eğimi −d, sıfırdaki denge kararlıdır (kasenin dibindeki bilye). - Açık hedefli yapı: açık = hedef − stok, net akış = açık ÷ τ; τ zaman sabitidir (kitapta ayar süresi). Açık(t) = açık₀ × e^(−t/τ), stok(t) = hedef − açık(t). Hedef, faz doğrusunun sıfır noktasıdır; hedefin altından da üstünden de yaklaşılır. - Zaman sabiti tablosu: 1τ'da kalan pay 0.37, kapanan yüzde 63; 2τ'da 0.14 ve yüzde 86; 3τ'da 0.05 ve yüzde 95; 4τ'da 0.02 ve yüzde 98. Yarılanma süresi = ln 2 × τ ≈ 0.7 × τ; yarılanma süresi sabittir, kapanan miktar sabit değildir. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): depo 300 koli, hedef 500, τ = 4 gün. (a) açık 500 − 300 = 200 koli; döngüde 1 eksi, dengeleyici (B); başlangıç net akışı 200 ÷ 4 = 50 koli/gün; faz noktaları 300 → 50, 400 → 25, 450 → 12.5, 500 → 0; eğim −1 ÷ 4 = −0.25 1/gün. (b) yarılanma 0.69 × 4 = 2.76 ≈ 2.8 gün; 70 kuralıyla 0.7 × 4 = 2.8 gün; açık 200 → 100 → 50 → 25, stok 300 → 400 → 450 → 475. (c) 4. gün: 4 ÷ 4 = 1, e^(−1) ≈ 0.37, 200 × 0.37 = 74 koli açık, stok 500 − 74 = 426; kapanan 200 − 74 = 126, 126 ÷ 200 = 0.63; 12. gün: 12 ÷ 4 = 3, e^(−3) ≈ 0.05, 200 × 0.05 = 10, stok 490; teğet tahmini 50 × 4 = 200 yani 500 yanlıştır. (d) 500 − 475 = 25, 200 ÷ 25 = 8 = 2³, 3 yarılanma, 3 × 2.8 = 8.4 gün; formülle ln 8 ≈ 2.08, 4 × 2.08 ≈ 8.3 gün. - Sağlama: t = 0'da e⁰ = 1, açık 200, stok 300; 4. günde net akış 74 ÷ 4 = 18.5 koli/gün, 18.5 ÷ 50 = 0.37 = 74 ÷ 200; t ÷ τ birimsiz; tablo gün 0, 2.8, 4, 8.4, 12 için 300, 400, 426, 475, 490. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): kandaki ilaç 100 miligram, net çıkış = 0.2 × ilaç miktarı, hedef 0. τ = 1 ÷ 0.2 = 5 saat, yarılanma 0.7 × 5 = 3.5 saat; 15 ÷ 5 = 3, e^(−3) ≈ 0.05, 100 × 0.05 = 5 mg; başlangıç net çıkışı 0.2 × 100 = 20 mg/saat sabit kalsaydı 100 ÷ 20 = 5 saatte biterdi, gerçekte 5. saatte 100 × 0.37 = 37 mg kalır; sağlama 3.5 saatte 50, 7 saatte 25, 10.5 saatte 12.5, 14 saatte yaklaşık 6. - Örnek 3 (iki döngü): kasaba 20 bin kişi, doğum oranı b = 0.03 1/yıl (pekiştiren), ölüm oranı d = 0.01 1/yıl (dengeleyici). Net oran 0.03 − 0.01 = 0.02 1/yıl; katlanma 70 ÷ 2 = 35 yıl, 20 → 40 bin; başlangıç net artışı 0.02 × 20 = 0.4 bin kişi/yıl, yani yılda 400 kişi. Göçten sonra b = 0.01, d = 0.03: net oran −0.02, yarılanma 35 yıl, 20 → 10 bin; b = d ise net oran 0, nüfus 20 binde sabit. - Tuzaklar: başlangıç hızını sabit sanıp 1τ'da hedefe varmayı beklemek (teğet), iki yarılanmada hedefe vardığını sanmak (iki yarılanmadan sonra açığın yüzde 25'i kalır), doğrusal sistemde baskın döngünün zamanla değişeceğini sanmak; açığın tam sıfırlanmayacağını bilmek, 3 ile 4 τ'da yeterince küçüktür. - Kural: net akış açıkla orantılıysa açık üstel kapanır: açık(t) = açık₀ × e^(−t/τ); bir τ'da yüzde 63, üç τ'da yüzde 95 kapanır; yarılanma süresi ≈ 0.7 × τ. Zaman sabiti 10 gün olan açık 0.7 × 10 = 7 günde yarıya iner. Bölümler: 0:00 Önceki ders, bugünün konusu ve sınav sorusu: 4 gün sonra kaç koli? 0:39 Hedefi sıfır negatif döngü: net çıkış = d × stok 1:17 Faz grafiği: eğim −d ve kararlı denge 1:45 Açık hedefli yapı: net akış = açık ÷ τ 2:29 Zaman sabiti tablosu, yarılanma süresi ve yüzde 63 3:10 Örnek 1: depo, soru ve veri 3:42 (a) Yapı, döngü işareti, başlangıç net akışı ve faz noktaları 4:39 (b) Yarılanma süresi: iki yol 5:23 (c) 4. ve 12. gün: formül, yüzde 63 ve teğet hatası 6:21 (d) 475 kolide kaç günde? 7:17 Sağlama: yerine koyma, faz doğrusu, birim, tablo 8:03 Örnek 2: ilaç, şimdi siz deneyin 8:30 Örnek 2: çözüm 9:23 Örnek 3: iki döngü, net oran ve üç davranış 10:24 Üç sık hata 11:05 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 11:46 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: S-eğrisi ve lojistik büyüme: taşıma kapasitesi, büküm noktası ve en hızlı büyümenin K ÷ 2'de olması. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 8 (§8.3–8.4, negatif geri besleme ve hedefe yaklaşma). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin onuncu dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (pozitif geri besleme ve üstel büyüme, faz grafiği, geri besleme döngüleri).

Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.