Makine Elemanları #15 | Geçmeler ve Toleranslar

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Üç mil düşünelim; üçünün çiziminde de 65 milimetre yazıyor. Aynı dişli göbeğine takalım. Birincisi kolayca giriyor ve boşlukta sallanıyor. İkincisi elle itince yerine sıkıca oturuyor. Üçüncüsü hiç girmiyor; pres ya da ısıtma gerekiyor. Aradaki fark bir saç telinin kalınlığından bile az. Bugün geçmeleri ve toleransları öğreniyoruz. Bu derste: - Tolerans: Hiçbir parça tam 65 milimetre üretilemez; tezgâh, takım ve ölçüm her zaman küçük bir sapma bırakır. - Tolerans Sınıfı (IT): Toleransın genişliğini uluslararası tolerans sınıfı, kısaca İ Te numarası belirler. - Delik ve Mil Harfleri: Toleransın temel ölçüye göre yerini bir harf belirler. Büyük harf deliği, küçük harf mili gösterir. - Üç Geçme Ailesi: Mil harfleri alfabede ilerledikçe mil büyür. Baştaki harfler mili deliğin altında tutar: boşluklu geçme. - Mil Sınırlarını Bulmak: Mil sınırlarını bulmak iki adımdır. Boşluklu geçme harflerinde tablodaki temel sapma üst sapmadır; alt sapma, üst sapma eksi toleranstır. - Kamalı Dişli: H7/k6: Dişli yuvamıza dönelim: 65 milimetre ve kamalı. Torku kama taşıdığı için geçmenin görevi dişliyi tam merkezde tutmak; ara geçme seçelim: Ha 7, ka 6. - Kamasız: H7/s6: Peki kamayı kaldırsak? Torku yalnız sıkılık taşısın. Es 6 milin alt sapması artı 53 mikrometre; mil 65 artı 53 ile 65 artı 72 arasında. - Geçmenin Taşıdığı Tork: Beşinci dersteki bağıntıyla basıncı bulalım: aynı malzeme, dolu mil, göbek dış çapı 104 milimetre. - Daha Sıkı: H7/u6: U 6'ya geçelim: alt sapma artı 87, üst sapma artı 106 mikrometre. En küçük girişim 57 mikrometre; basınç yaklaşık 55.3 megapaskal, tork yaklaşık 3304 newton metre, güvenlik katsayısı yaklaşık 2.7. Bölümler: 0:00 Geçmeler ve Toleranslar 0:25 Tolerans 0:49 Tolerans Sınıfı (IT) 1:15 Delik ve Mil Harfleri 1:43 Üç Geçme Ailesi 2:09 Mil Sınırlarını Bulmak 2:32 Kamalı Dişli: H7/k6 3:08 Kamasız: H7/s6 3:33 Geçmenin Taşıdığı Tork 4:08 Daha Sıkı: H7/u6 4:50 Üç Tuzak 5:08 Özet ve Sıradaki Ders Sırada vida dişleri ve güç vidaları var. Kaynak kitap: R. G. Budynas, J. K. Nisbett, Shigley's Mechanical Engineering Design, 10. baskı (konu sırası ve kavramlar). Örnekler özgündür. Makine mühendisliği öğrencileri için Makine Elemanları serisinin on beşinci dersi.