Sistem Düşüncesi #12 | Salgın Dinamiği I: SIR Modeli, R0 ve Eşik Noktası

Sistem Düşüncesi

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

100 kişilik bir yaz kampında grip yayılıyor; başta 10 kişi enfekte; R sıfır 2. Enfekte sayısı ne zaman tepe yapar? Çoğu kişi salgının herkes hastalanana kadar arttığını sanır; doğrusu duyarlı sayısı 50'ye inince tepe olur ve salgın herkes hastalanmadan biter. Sistem Düşüncesi serisinin bu dersinde bulaşıcı hastalığın basit modelini, akut enfeksiyonun üç stoklu SIR yapısını ve eşik noktasını bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak öğreniyoruz. Bu derste: - Basit model: duyarlı (S) ve enfekte (I) iki stok; bulaşma pekiştiren döngüyü, duyarlıların tükenmesi dengeleyici döngüyü kurar. S = N − I konunca enfeksiyon hızı lojistik biçime döner (r = c × i, K = N); yapı önceki dersteki S-eğrisiyle aynıdır. - Enfeksiyon hızı = c × i × (S ÷ N) × I: c temas hızı (kişi başına günde temas, 1/gün), i bulaşma olasılığı, S ÷ N karşılaşılan kişinin duyarlı olma payı, I enfekte sayısı. S ile I'nın çarpımı doğrusal olmamanın kaynağıdır. - Akut enfeksiyon (SIR): üçüncü stok R (iyileşmiş ve bağışık); iyileşme hızı = I ÷ d, d ortalama hastalık süresi (gün); iyileşme dengeleyici bir döngüdür. Varsayımlar: kapalı topluluk, S + I + R = N sabit, iyileşen bir daha hastalanmaz. - Eşik: I artar ⇔ enfeksiyon hızı iyileşme hızından büyük ⇔ c × i × d × S ÷ N büyüktür 1. R0 = c × i × d (birimsiz; bütün topluluk duyarlıyken bir enfektenin bulaştırdığı kişi sayısı); etkin çoğalma sayısı = R0 × S ÷ N. Etkin sayı 1'in altına inince enfekte sayısı düşmeye başlar. - Eşik noktası: R0 × S ÷ N = 1 ⇒ S* = N ÷ R0. Enfekte sayısı duyarlı sayısı S*'a inince tepe yapar; salgın duyarlılar bitmeden söner (S sıfırlanmaz); R0 büyükse S* küçülür, daha çok kişi hastalanır. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): yaz kampı, N = 100; gün 0: S = 90, I = 10, R = 0; c = 5 1/gün, i = 0.2, d = 2 gün. (a) c × i = 5 × 0.2 = 1; R0 = 1 × 2 = 2; S* = 100 ÷ 2 = 50; etkin çoğalma 2 × 0.9 = 1.8, 1'den büyük; salgın büyür. (b) Gün 1: enfeksiyon hızı 1 × 0.9 × 10 = 9, iyileşme hızı 10 ÷ 2 = 5; S 90 − 9 = 81, I 10 + 4 = 14, R 0 + 5 = 5. Gün 2: 0.81 × 14 ≈ 11, 14 ÷ 2 = 7; S 70, I 18, R 12. (c) Euler tablosu (gün 0–5): S 90, 81, 70, 57, 44, 33; I 10, 14, 18, 22, 24, 23; R 0, 5, 12, 21, 32, 44. Enfekte sayısı gün 4'te 24 ile tepe yapar, gün 5'te 23'e iner. (d) Etkin çoğalma: 1.8, 1.62, 1.4, 1.14, 0.88; ilk kez gün 4'te 1'in altında; S gün 3'te 57, gün 4'te 44, yani 50 eşiği bu arada geçildi. - Sağlama: her günde S + I + R = 100 (örneğin gün 4: 44 + 24 + 32 = 100); I'daki toplam değişim, enfeksiyon eksi iyileşme toplamına eşit; birimler kişi/gün. Daha ince adımla kampta yaklaşık 17 kişi hiç hastalanmaz. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): 300 kişilik fabrika, 30 enfekte, 270 duyarlı; c = 4 1/gün, i = 0.25, d = 3 gün. (a) c × i = 4 × 0.25 = 1; R0 = 1 × 3 = 3; S* = 300 ÷ 3 = 100 kişi. (b) Duyarlı payı 270 ÷ 300 = 0.9; enfeksiyon hızı 1 × 0.9 × 30 = 27; iyileşme hızı 30 ÷ 3 = 10; net 17, gün 1'de I = 47. (c) Etkin çoğalma 3 × 0.9 = 2.7; gün 1'de duyarlı 243, 3 × 0.81 = 2.43, hâlâ 1'in üstünde; salgın büyür. Sağlama: 243 + 47 + 10 = 300. - Tuzaklar: R0 1'den büyükse herkes hastalanır sanmak (salgın duyarlılar bitmeden söner), tepeyi herkesin hastalandığı ana koymak (tepe S = N ÷ R0'da), R0 ile etkin çoğalma sayısını karıştırmak (R0 sabit, etkin sayı S düştükçe azalır). - Kural: enfekte sayısı, duyarlı sayısı N ÷ R0'ın üstündeyken artar; o eşiğe inince tepe yapar; R0 = c × i × d. Bölümler: 0:00 Önceki ders, bugünün konusu ve sınav sorusu: enfekte sayısı ne zaman tepe yapar? 0:35 Kitap cümlesi, basit model (S ve I), iki döngü ve lojistik bağı 1:15 Enfeksiyon hızının kuruluşu: temas, enfekte payı, bulaşma olasılığı 1:55 Akut enfeksiyon: üçüncü stok R, iyileşme hızı I ÷ d ve korunum 2:34 Eşik koşulu, R0 = c × i × d ve etkin çoğalma sayısı 3:21 Eşik noktası S* = N ÷ R0, tepe ve üç sonuç 4:00 Örnek 1: yaz kampı, soru ve veri 4:39 (a) R0, eşik S* = 50 ve etkin çoğalma 1.8 5:29 (b) Gün 0 → 1 → 2: hızlar ve stoklar 6:34 (c) Gün 2 → 5: tepe gün 4'te 24 enfekte 8:06 (d) Etkin çoğalma sütunu ve eşik geçişi 9:07 Sağlama: korunum, toplam değişim ve birim 10:03 Örnek 2: fabrika, şimdi siz deneyin 10:33 Örnek 2: R0 = 3, S* = 100 ve bir günlük adım 11:46 Üç sık hata 12:18 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 12:53 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: salgın dinamiği II: bağışıklama ve sürü bağışıklığı. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 9 (§9.2.1–9.2.3, basit bulaşıcı hastalık modeli, akut enfeksiyon ve eşik noktası). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin on ikinci dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (S-eğrisi ve lojistik büyüme, pozitif ve negatif geri besleme, stok ve akış).

Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.