Teknik Çizim #18 | Geometrik Toleranslar: Biçim, Yön, Konum ve Tolerans Çerçevesi

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Sınavda şöyle bir soru geliyor: verilen tolerans çerçevelerini okuyun; her biri neyi denetler, bölgesi nasıldır? Sonra en çok malzeme koşulunda bonusu hesaplayın. Açılıştaki 3D animasyonda iki kulaklı bir mafsalın pimi var: çapı 19,9 ile 20,0 arasında olmalı ve kumpasla üç yerden ölçülünce üçü de 19,95 çıkıyor. Yine de pim iki deliğe girmiyor: hafifçe eğri (abartılı). Kumpas iki noktadan ölçer, eğriliği görmez. Çözüm, eksene bir bölge vermek: eksen ince bir silindirin içinde kalmalı. Bu derste: - Mantık: tolerans bölgesi bir kafestir. Yüzey ya da eksen kafesin içinde kalır; çerçevedeki sayı kafesin genişliği ya da çapıdır. Kafes iki paralel düzlem, iki eş merkezli daire ya da bir silindir olabilir. Kare bölgenin köşegeni kenarın yaklaşık 1,4 katıdır (0,2 × 1,4 = 0,28); silindir bölge her yöne eşittir. - Simge aileleri (ISO 1101): biçim (doğrusallık, düzlemsellik, dairesellik, silindiriklik) referans istemez; yön (paralellik, diklik, eğimlilik) referans ister ve yalnız dönmeyi tutar, yeri teorik ölçüler söyler; konum (konum, eş merkezlilik, simetri) yeri sınırlar. - Referanslar (ISO 5459): referans simgesi kare çerçevede büyük harf ve bir üçgendir. Eksen çizgisi referans olmaz. Referans çerçevesinde birincil referans parçayı 3 noktadan, ikincil 2 noktadan, üçüncül 1 noktadan tutar; 3 + 2 + 1 = 6 serbestliğin hepsi bağlanır. - Tolerans çerçevesini okumak: soldan sağa simge, çap işareti ile tolerans ve değiştirici, sonra referans kutuları. Teorik ölçü kutu içinde yazılır, toleransı yoktur. Ok yüzeye değiyorsa yüzey, ölçü çizgisinin hizasındaysa eksen denetlenir. - En çok malzeme koşulu: delikte en küçük çap, milde en büyük çap. Delik büyüdükçe konum toleransı bonus kazanır; mastar pimi her durumda aynı kalır. Salgı, eş merkezlilik ve simetri bu değiştiriciyi almaz. - Standartlar ve kitap: ISO 8015 bağımsızlık ilkesine göre ölçü ayrı, biçim ayrı yazılır. Kitap Amerikan standardı ASME Y14.5 ile yazılıdır ve zarf kuralı varsayılandır. Genel geometrik toleranslar ISO 2768-2 ile H, K, L sınıflarında verilir (yerini ISO 22081 aldı). - Klasik yanlış: ölçü toleransın içinde, o halde parça doğrudur sanmak. İkinci yanlış: konum toleransını eksen her yöne 0,2 kayabilir diye okumak. - Örnek 1 (çelik mafsal bloğu 60 × 50 × 40, yükseklik 40 ± 0,1; tabanda düzlemsellik 0,05, yan yüzde A'ya göre diklik 0,1, delik ⌀10 +0,2 / 0 için konum ⌀0,2 en çok malzeme koşulunda A B; teorik yer A'dan 25, B'den 20): (a) yükseklik bandı 0,1 + 0,1 = 0,2 tabanın düzlüğünü tutmaz; 0,2 / 0,05 = 4, çerçeve dört kat düz taban ister; (b) diklik bölgesi 0,1 aralıklı, A'ya dik iki paralel düzlemdir ve yeri söylemez; (c) konum bölgesi ⌀0,2 silindirdir, 0,2 / 2 = 0,1: eksen her yöne en çok 0,1 kayar; (d) A birincil 3 nokta, B ikincil 2 nokta, 3 + 2 = 5 ve 6 − 5 = 1: kalan tek serbestlik delik ekseni boyunca olduğundan yeri değiştirmez; (e) ok yüzeyi, ölçü çizgisi hizasındaki ok ekseni gösterir. - Örnek 2 (aynı delik): delik 10,2 iken bonus 10,2 − 10,0 = 0,2 ve izin verilen çap 0,2 + 0,2 = 0,4; mastar pimi hep 9,8. Ölçülen çap 10,1 için bonus 0,1, izin 0,2 + 0,1 = 0,3. Eksen 0,12 kaymışsa bölge çapı 2 × 0,12 = 0,24 olur ve 0,24 ≤ 0,3: kabul; değiştirici olmasaydı 0,24, 0,2'den büyük olur, parça reddedilirdi. Bölümler: 0:00 Bugünün Sorusu: Pim Neden Girmiyor? 0:47 Kitap ve Kapsam Haritası 1:04 Mantık: Bölge Bir Kafes 1:29 Biçim Toleransları 1:51 Yön Toleransları 2:07 Konum Toleransları ve Salgı 2:42 Referans ve Referans Çerçevesi 3:08 Tolerans Çerçevesini Okumak 3:35 Standartlar ve Kitaptaki Kural 3:59 Klasik Yanlış 4:18 Örnek 1: Mafsal Bloğu 5:01 (a) Tabandaki Çerçeve 5:25 (a) Yükseklik Toleransı Yetmez mi? 5:41 (a) Ne Kadar Sıkı? 5:55 (b) Diklik 6:24 (c) Konum ve Kayma 7:05 (d) Referans Sırası 7:40 (e) Oklar ve Sağlama 8:14 Örnek 2: Bonus Tolerans 8:37 (a) Bonus 8:58 (a) Mastar Pimiyle Sağlama 9:15 (b) Kabul mü? 9:58 Ne Yaptık? 10:28 Akılda Kalan Kural Bir sonraki derste vida ve bağlantı elemanlarına geçiyoruz. Kaynak kitap: F. E. Giesecke vd., Technical Drawing with Engineering Graphics, 15. baskı (Pearson, 2016), Bölüm 12 (§12.11–12.19: geometrik toleranslar, Tablo 12.5–12.7, Şekil 12.39–12.67, s. 565–581; §12.20 yalnız tanıtma). Kitap ABD (ANSI) standartlarıyla yazılıdır; derste Türkiye'de kullanılan TS EN ISO standartları adıyla anılır ve birinci açı izdüşümü esas alınır. Konu sırası ve kurallar kitaptan alındı; animasyon, figürler, örnekler ve sayılar özgündür. İnşaat Mühendisliği öğrencileri için Teknik Çizim serisinin 18. dersi.

Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.