Teknik Çizim #17 | Yüzey Durumları: Pürüzlülük, Ra ve Yüzey İşareti

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Sınavda şöyle bir soru geliyor: bir yatak parçasında yüzeylere Ra değerlerini yazın, işaretleri doğru yönde çizin; sonra tablodan yöntemi seçin ve işlenmeyecek yüzeyi gösterin. Açılıştaki 3D animasyonda aynı ⌀50 H7/g6 ölçüleriyle iki yatak var: ikisi de tolerans içinde, ama kaba tornalanmış deliğin tepeleri milin altında aşınır ve boşluk büyür (yüzey 1000 kat büyütülmüş). Ölçü doğruydu; yüzey çizimde yazılmamıştı. Bu derste yüzeyin kendisini yazıyoruz. Bu derste: - Mantık: yüzey bir sıradağdır. Orta çizginin üstündeki alan altındaki alana eşit olur; çukurlar yukarı katlanır ve bütün sapmaların ortalaması Ra'yı verir (birim µm). Ra 0,8 µm, saç telinin kalınlığının yaklaşık altmışta biridir. - Yüzey işareti: temel işaret (60° açılı iki bacak), ağzı kapalı işaret (talaş kaldırmak zorunlu), daireli işaret (talaş kaldırmak yasak: döküm, dövme), uzun bacakta yatay çizgi ve altında parametre ile değer (Ra 0,8). İşleme payı mm olarak işaretin soluna yazılır. Standart: ISO 21920-1:2021 (eski ISO 1302); Ra tanımı ISO 21920-2:2021 (eski ISO 4287). Kitap Amerikan standardıyla yazılıdır; eski çizimlerde yalnız sayı görülür, ISO'da parametrenin adı da yazılır. - Okunma yönü ve yer: işaretin ucu yüzeye dışarıdan değer; yazı alttan ya da sağdan okunur. Üst ve sol yüzeylere doğrudan oturur, alt ve sağ yüzeylerde oklu kılavuz çizgisi kullanılır. Her yüzeye işaret bir kez, tercihen ölçüsünün verildiği görünüşte konur; çoğu yüzey aynı değeri alıyorsa genel not yazılır. - İz yönü simgeleri: eşittir (paralel), dik, iks (iki yönde çapraz), me (çok yönlü), ce (dairesel), re (ışınsal). - Değer ve yöntem seçimi: tercih edilen seri 0,4 / 0,8 / 1,6 / 3,2 / 6,3 / 12,5. Yöntem, tolerans kalitesine göre eşlenir: tornalama IT7–11, raybalama IT6–10, silindirik taşlama IT5–7, honlama ve lepleme IT4–5. Yüzey inceldikçe maliyet artar; kural: iş gören en kaba yüzeyi yaz. - Klasik yanlış: ne kadar pürüzsüz, o kadar iyi sanmak ve her yüzeye en ince değeri yazmak. İkinci yanlış: alt yüzeye işareti baş aşağı koymak. - Örnek 1 (dökme demir yatak gövdesi, ⌀50 H7 delik Ra 0,8; genel Ra 3,2; delikte 2, tabanda 3 mm pay; eksen yüksekliği 60): (a) delik, taban, cıvata yüzleri ve alın yüzleri işlenir, kemer döküm kalır (daireli işaret); (b) 3,2 / 2 = 1,6 ve 1,6 / 2 = 0,8, iki adım ince; (c) tornalama IT7'yi tutar ama en ince değeri 1,6, yani 0,8'e inmez; raybalama iki şartı da sağlar, taban için frezeleme yeter; tuzak: deliğe Ra 6,3 yazılsaydı tepe ile çukur arası kabaca 4 × 6,3 = 25,2 µm olur ve H7'nin 25 µm toleransını tümüyle yerdi; (d) çapta pay iki kez sayılır: 2 × 2 = 4 ve döküm deliği 50 − 4 = 46, döküm ekseni 60 + 3 = 63; (e) alt yüzeyde kılavuz çizgisi, kemerde daireli işaret, antetin yanında genel not, 60 ölçüsü işlenmiş tabandan. Yöntem tablosundaki Ra aralıkları soruda verilen özgün tablodur. - Örnek 2 (aynı yatağın mili, muylu ⌀50 g6 Ra 0,4, ⌀50,3'ten taşlama): tornalama yetmez, raybalama mil işlemez, silindirik taşlama seçilir; pay 50,3 − 50 = 0,3 çapta, 0,3 / 2 = 0,15 mm her yandan; sağlama 0,15 + 0,15 = 0,3. İz yönü: muylu dik, alın yüzü ce. Bölümler: 0:00 Bugünün Sorusu: Aynı Ölçü, Farklı Yüzey 0:46 Kitap ve Kapsam Haritası 1:05 Sezgi: Sıradağ, Orta Çizgi ve Ra 1:34 Yüzey İşareti ve İşleme Payı 2:06 Standart: ISO 21920-1 ve Eski Gösterim 2:26 Okunma Yönü ve Yer 2:49 İz Yönü Simgeleri 3:14 Değer Serisi, Yöntem ve Maliyet 3:47 Klasik Yanlış: En Pürüzsüz En İyi 4:06 Örnek 1: Döküm Yatak Gövdesi 4:47 (a) Yüzeyleri Ayır 5:16 (b) Seri ve Delik İşareti 5:47 (c) Delik İçin Yöntem 6:19 (c) Taban ve Tuzak: Her Yere 0,4 6:51 (d) Döküm Ölçüleri ve Pay 7:20 (e) İşaret Yönleri ve Genel Not 7:57 Örnek 2: Mil Muylusu 8:21 (a) Muylu İçin Yöntem 8:53 (b) Taşlama Payı ve Sağlama 9:21 (c) İz Yönü 9:39 Ne Yaptık? 10:15 Akılda Kalan Kural Bir sonraki derste geometrik toleranslara geçiyoruz: biçim ve konum çizimde nasıl sınırlanır. Kaynak kitap: F. E. Giesecke vd., Technical Drawing with Engineering Graphics, 15. baskı (Pearson, 2016), Bölüm 11 (§11.35 işlenmiş yüzey işareti, §11.36 yüzey pürüzlülüğü, s. 526–529), Bölüm 12 (§12.8, Şekil 12.35, s. 563) ve Bölüm 10 (§10.10, s. 445–446). Kitap ABD (ANSI) standartlarıyla yazılıdır; derste Türkiye'de kullanılan TS EN ISO standartları adıyla anılır ve birinci açı izdüşümü esas alınır. Konu sırası ve kurallar kitaptan alındı; animasyon, figürler, örnekler ve sayılar özgündür. İnşaat Mühendisliği öğrencileri için Teknik Çizim serisinin 17. dersi.

Bu videoyu izlemek için Premium üyelik gerekir.