Deprem Mühendisliği #25 | Doğrusal Elastik Bina Tepkisi: Periyot, Rijitlik Oranı ve Kaç Mod

Binaların Dinamik Özellikleri

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Açılıştaki 3D animasyonda aynı zeminde iki üç katlı bina sallanıyor: soldaki rijit, birinci periyodu 0.6 saniye; sağdaki esnek, birinci periyodu 1.5 saniye. Mavi gölge yalnız birinci modu, turuncu oklar yüksek modların farkını kat kat gösteriyor. Peki birinci mod tek başına yeter mi, yüksek modlar hangi binada, hangi katta önemli? Esnek binanın üst kat kesmesinde birinci mod 540 kilonewton verir, üç mod 645 verir; fark yüzde 16. Rijit binada aynı fark yüzde 3. İki mod iki binaya da yeter. Bu derste birinci periyodun ve kiriş kolon rijitlik oranının deprem tepkisine etkisini, modal katkı çarpanlarını ve kaç mod alınması gerektiğini öğreniyoruz. Bu derste: - Kiriş kolon rijitlik oranı ρ: ρ sıfıra yakınsa bina eğilme kirişi gibi, çok büyükse kayma binası gibi davranır; ρ periyotların birbirine oranını ve mod biçimlerini değiştirir. - Modal statik tepki ve katkı çarpanı: her modun tepkiye katkısı, statik tepkinin o moda düşen payı ile spektral ivmenin çarpımıdır; katkı çarpanlarının toplamı 1'dir. - Kitabın üç gözlemi: yüksek modların payı birinci periyot uzadıkça artar; taban kesmesinden çok üst kat kesmesinde önemlidir; yer değiştirmede çok küçüktür. - Kaç mod: modal kütlenin yüzde 90'ı kuralı ve TBDY 2018 4.8.1.2: toplam etkin kütle yüzde 95'i geçmeli ve katkısı yüzde 3'ü geçen her mod alınmalı. - Özgün örnek: üç katlı esnek çerçeve, kat kütlesi 210 t; mod biçimleri (1, 2, 3), (1, 1, −1), (5, −4, 1); periyotlar 1.5, 0.5 ve 0.3 s. Etkin kütleler 540, 70 ve 20 t; toplamları 630 = 3 × 210. - Taban kesmesi katkı çarpanları yüzde 85.7, 11.1 ve 3.2: yüzde 90 ölçütü iki modla sağlanır, TBDY'nin yüzde 3 koşulu üçüncü modu da ister. - SRSS ile kat kesmeleri: taban 1140 kN (yüksek mod payı yüzde 5), orta kat 912 kN (yüzde 1), üst kat 645 kN (yüzde 16; birinci mod tek başına 540). İki modla 1135 ve 644 kN, yani iki mod yeter. - Varyant: aynı çerçeve rijit, birinci periyot 0.6 s; taban kesmesi 2724 kN (yüksek mod payı yüzde 1), üst kat 1396 kN (yüzde 3). - Üç tuzak: birinci modu her zaman yeterli sanmak, yüzde 90 kuralının bütün katlar için yeterli olduğunu düşünmek, yüksek mod payını taban kesmesinden ölçüp üst katları atlamak. Bölümler: 0:00 Bir Bakış: Rijit ve Esnek Bina 0:44 Kitap ve Kapsam 1:10 Kiriş Kolon Rijitlik Oranı 1:43 Modal Statik Tepki ve Katkı Çarpanı 2:14 Birinci Periyodun Etkisi 2:42 Yükseklik Boyunca Pay 3:03 Kaç Mod: Yüzde 90 ve TBDY 3:39 Üç Tuzak 3:56 Örnek: Üç Katlı Esnek Çerçeve 4:28 Etkin Kütle, Birinci Mod 4:50 İkinci ve Üçüncü Mod, Sağlama 5:22 Taban Kesmesi Katkı Çarpanları 6:08 Üst Kat Kesmesi Katkıları 6:54 Spektral İvmeler 7:20 Taban Kesmesi SRSS 8:06 Üst Kat Kesmesi SRSS 8:54 Orta Kat Kesmesi 9:44 Devrilme Momenti ve Zarf 10:23 Kaç Mod Yeter 10:59 Varyant: Rijit Çerçeve 11:41 Üst Kat ve Kıyas 12:15 Sağlama 12:48 Özet 13:20 Akılda Kalan Kural Bir sonraki derste binanın elastik sınırı aştığı durumu, elastik olmayan bina tepkisini görüyoruz. Kaynak kitap: A. K. Chopra, Dynamics of Structures: Theory and Applications to Earthquake Engineering, 5. baskı SI (Pearson, 2020), Bölüm 19.1–19.7; Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018, 4.8.1.2 (yeterli mod sayısı). Konu sırası, tanımlar ve bağıntılar kaynaklardan alındı; 3D sahne, örnekler ve sayılar özgündür. İnşaat Mühendisliği öğrencileri için Deprem Mühendisliği serisinin yirmi beşinci dersi. Ön koşul: önceki dersler (modal analiz ve tepki spektrumu analizi).