Sistem Düşüncesi #11 | S-Eğrisi ve Lojistik Büyüme: Taşıma Kapasitesi, Büküm Noktası ve Baskın Döngü

Sistem Düşüncesi

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Bir göle 50 balık bırakılıyor; göl en çok 500 balık taşıyabiliyor; nüfus küçükken ayda yüzde 40 büyüyor. 5.5 ay sonra kaç balık olur? Çoğu kişi sınırı unutup üstel büyümeyi sürdürür ve 450 der; doğrusu 250. Sistem Düşüncesi serisinin bu dersinde pozitif ve negatif döngünün yer değiştirdiği lojistik büyümeyi, en hızlı büyümenin K ÷ 2'de olmasını ve büküm anını bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak öğreniyoruz. Bu derste: - Yapı: her birey yeni birey getirir (pozitif döngü), ama her yeni birey boş yeri azaltır (negatif döngü). Kesirli net büyüme oranı r × (1 − x ÷ K); net büyüme = r × x × (1 − x ÷ K) = r × x − r × x² ÷ K. K taşıma kapasitesi, r nüfus çok küçükken kesirli net büyüme oranıdır (1/ay). - Faz grafiği ters paraboldür: sıfırları x = 0 ve x = K, tepe x = K ÷ 2, en yüksek net büyüme r × K ÷ 4. Baskınlık eğimle okunur: eğim artıysa pozitif döngü, sıfırsa eşit, eksiyse negatif döngü baskındır; büyüklük ölçü değildir. - Denge noktaları: x = K kararlıdır (iki yandan oklar gelir, salınım yok); x = 0 kararsızdır (birkaç birey gelse uzaklaşır). Zaman grafiğinde S: önce hızlanır, K ÷ 2'de büküm, sonra yavaşlar. - Çözüm: x(t) = K ÷ (1 + A × e^(−r t)), A = (K − x₀) ÷ x₀ (boş yerin dolu yere oranı). Büküm anı = ln A ÷ r; o anda x = K ÷ 2. Gompertz'in tepesi yüzde 37'dedir; her S-eğrisi lojistik değildir. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): göle 50 balık, K = 500, r = 0.4 1/ay. (a) x = 50: 50 ÷ 500 = 0.1, 1 − 0.1 = 0.9, 0.4 × 50 = 20, 20 × 0.9 = 18 balık/ay; x = 250: parantez 0.5, 0.4 × 250 = 100, 100 × 0.5 = 50; x = 400: parantez 0.2, 0.4 × 400 = 160, 160 × 0.2 = 32; x = 600: 600 ÷ 500 = 1.2, parantez −0.2, 0.4 × 600 = 240, 240 × (−0.2) = −48, nüfus azalır; dengeler 0 (kararsız) ve 500 (kararlı). (b) tepe 500 ÷ 2 = 250 balık, en yüksek net büyüme 0.4 × 500 = 200, 200 ÷ 4 = 50 balık/ay; tepede kesirli oran 50 ÷ 250 = 0.2; 250 altında pozitif, üstünde negatif baskın; 400'deki 32, 50'deki 18'den büyüktür ama eğim iner. (c) A = (500 − 50) ÷ 50 = 450 ÷ 50 = 9; büküm anı ln 9 ≈ 2.2, 2.2 ÷ 0.4 = 5.5 ay, nüfus 250; 11. ay: 0.4 × 11 = 4.4, e^(−4.4) ≈ 1/81, 9 × 1/81 = 1/9, payda 10/9, 500 ÷ (10/9) = 450 balık. (d) saf üstel: başta 0.4 × 50 = 20 (lojistikte 18), katlanma 70 ÷ 40 = 1.75 ay, 5.5 ayda e^2.2 ≈ 9, 50 × 9 = 450, lojistik 250, fark 450 − 250 = 200 balık. - Sağlama: t = 0'da e⁰ = 1, payda 1 + 9 = 10, 500 ÷ 10 = 50; büküm anında 9 × 1/9 = 1, payda 2, 500 ÷ 2 = 250 = K ÷ 2; simetri 50 + 450 = 500; x = 100 için 0.4 × 100 = 40, 40 × 0.8 = 32 = net(400); birim (1/ay) × balık = balık/ay. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): uygulama, K = 60 bin kullanıcı, bugün 12 bin, r = 0.5 1/ay. (a) tepe 60 ÷ 2 = 30 bin kullanıcı, 0.5 × 60 = 30, 30 ÷ 4 = 7.5 bin/ay; (b) A = (60 − 12) ÷ 12 = 48 ÷ 12 = 4, ln 4 ≈ 1.4, 1.4 ÷ 0.5 = 2.8 ay; (c) x = 12: 0.5 × 12 = 6, parantez 0.8, 6 × 0.8 = 4.8 bin/ay, pozitif baskın; x = 48: 0.5 × 48 = 24, parantez 0.2, 24 × 0.2 = 4.8 bin/ay, aynı değer ama 30'un üstünde, negatif baskın; sağlama 12 + 48 = 60. - Tuzaklar: en hızlı büyümeyi nüfusun tepesi sanmak (K ÷ 2'de nüfus hâlâ büyür, yalnız yavaşlar), baskın döngüyü net büyümenin büyüklüğünden seçmek, her S-eğrisini simetrik lojistik sanmak; erken dönemin üstel hızını sonsuza uzatmak sınırı unutturur. - Kural: lojistik büyümede en hızlı büyüme taşıma kapasitesinin yarısında olur; orada pozitif döngünün baskınlığı negatif döngüye geçer; en yüksek net büyüme r × K ÷ 4. Bölümler: 0:00 Önceki dersler, bugünün konusu ve sınav sorusu: 5.5 ay sonra kaç balık? 0:35 Taşıma kapasitesi, iki döngü ve lojistik varsayım 1:18 Net büyüme formülü, açılım ve ters parabol faz grafiği 2:01 Baskınlık eğimde, zaman grafiğinde S ve büküm noktası 2:38 Denge noktaları, ok yönleri, kararlı ve kararsız 3:13 Analitik çözüm, A, büküm anı ve öteki S modelleri 3:51 Örnek 1: göl, soru ve veri 4:25 (a) Dört faz noktası ve denge noktaları 5:41 (b) Tepe, r × K ÷ 4 ve baskınlık 6:33 (c) A, büküm anı 5.5 ay ve 11. ay: 450 balık 7:34 (d) Saf üstel karşılaştırma: katlanma süresi ve fark 200 8:28 Sağlama: t = 0, büküm anı, simetri, birim 9:29 Örnek 2: uygulama, şimdi siz deneyin 9:53 Örnek 2: çözüm 11:07 Üç sık hata 11:46 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 12:26 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: salgın dinamiği: SIR modeli ve eşik noktası. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 8 (§8.5–8.6, doğrusal olmayan birinci mertebe sistemler) ve Bölüm 9 (§9.1, lojistik model). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin on birinci dersi. Ön koşul: serinin önceki dersleri (pozitif geri besleme, negatif geri besleme, faz grafiği, zaman sabiti).