Sistem Düşüncesi #02 | Modelleme Süreci: Referans Mod, Zaman Ufku ve Model Sınırı

Eğitmen: Dr. Süleyman Burak ÇELİK

Fabrika müdürü "bütün fabrikanın modelini kurun" diyor. Kuralım mı? Hayır: önce problemi bir zaman grafiğiyle tanımlarız. Sistem Düşüncesi serisinin ikinci dersinde modelleme sürecini bir sınav sorusuyla, her işlemi tek tek yaparak çözüyoruz. Bu derste: - Sezgi: model bir haritadır, amaç da bıçağı. Metro haritası her sokağı göstermez ama sizi doğru istasyona götürür; neyi keseceğimize amaç karar verir. - Modellemenin beş adımı: problem tanımı, dinamik hipotez, formülasyon, test, politika tasarımı; düz bir merdiven değil, bir halka. - Klasik yanlışlar: modeli gerçeğin kopyası sanmak, geçmiş veriye en iyi uyan modeli doğru sanmak, problemi dışarıdaki bir sebeple açıklamak. - Örnek 1 (sınav sorusu, a, b, c, d): ambalaj fabrikasında aylık arıza duruşu 256, 256, 320, 400, 500, 625 saat. Dönem farkları ve büyüme çarpanları; referans mod önce yatay, sonra üstel (çarpan 1.25). Büyüme yüzdesi ayda yüzde 25; ikiye katlanma 70 kuralıyla 2.8 ay, tam yolla yaklaşık 3.1 ay. Zaman ufku 5 ay geriye, 12 ay ileriye, toplam 17 ay. Model sınırı tablosu: içsel, dışsal, dışarıda bırakılan; iki eksili döngü, pekiştiren. - Sağlama: birimler, yerine koyma ve verideki ikiye katlanma süresiyle karşılaştırma. - Örnek 2 (şimdi siz deneyin): depo modelinde uç koşul testi. Sevkiyat = talep formülü stoku eksi 10 koliye düşürür; sevkiyat = MIN(talep, stok / asgari işlem süresi) düzeltmesiyle stok 30, 15, 7.5 koli; normal bir günde sevkiyat yine talebe eşit. - Kural: her zaman bir problemi modelleyin, bütün bir sistemi değil. Bölümler: 0:00 Kapak 0:03 Geçen ders ve bugünün sorusu 0:33 Model bir harita: beş adım ve kapsam 1:27 Üç tuzak 2:04 Örnek 1: soru, veri ve prosedür 2:56 (a) Farklar ve çarpanlar: önce yatay, sonra üstel 3:56 (b) Büyüme yüzdesi ve ikiye katlanma süresi 4:50 (c) Zaman ufku: 17 ay 5:31 (d) Model sınırı ve dinamik hipotez 6:24 Sağlama 7:19 Örnek 2: uç koşul testi 7:56 Örnek 2 çözüm 8:51 Ne yaptık? Yöntem geri sayımı 9:30 Kural ve sıradaki ders Sıradaki ders: nedensel döngü diyagramları — bağlantıları ve döngüleri doğru çizmek. Kaynak kitap: John D. Sterman, Business Dynamics: Systems Thinking and Modeling for a Complex World, 1. baskı (McGraw-Hill, 2000), Bölüm 3 (modelleme süreci). Konu sırası, tanımlar ve kurallar kitaptan alındı; örnekler ve sayılar özgündür. Endüstri Mühendisliği öğrencileri için Sistem Düşüncesi (Sistem Dinamiği) serisinin ikinci dersi. Ön koşul: serinin ilk dersi (geri besleme döngüleri).